Orahovac

Opština Orahovac nalazi se na jugo-zapadnom delu srpske Pokrajine Kosova i Metohije i obuhvata grad Orahovac i 35 okolnih sela Prizrenskog upravnog okruga. Opština Orahovac je smestena u Metohiji, između Đakovice, Dečana, Prizrena i Peći i zauzima površinu od oko 276 km2, zahvatajući jedan od najmanjih srpskih enklava-geta. Procenjen broj stanovnika opštine Orahovac je 73.700 stanovnika, sa albanskom većinom koja živi u seoskim područjima i otprilike 23.000 stanovnika koji žive u gradskim područjima. Kosovsko-srpska zajednica oko 1000 stanovnika je smeštena u Gornjem delu grada Orahovca /približno 400-500 stanovnika/ i u susednom selu Velika Hoča /oko 700 stanovnika koji žive u depresivnoj monotoniji u svojoj državi, kao zatvorenici, zaviseći od humanitarne pomoći jer su bez ikakvih primanja.

Prvi pisani dokumenat o Orahovcu je povelja srpskog kralja i cara Stefana Dušana iz 1348. godine. 1405. godine je naselje Orahovac priloženo manastiru Hilandaru na Svetoj gori. Sačuvani crkveni zapis svedoči da “6. aprila 1898. godine Arnauti opljačkaše oraovačku crkvu”, kada su nestali vredni crkveni predmeti – plaštanica, srebrni krst, putiri, sveti darovi, bakarni sud za svetu vodicu, kandila i svećnjaci….  Orahovački meštani su 1864. godine kupili knjigu Plač Stare Srbije – potresno svedočanstvo i jedinstveni vapaj za pomoć u zaštiti ljudskih prava potlačenog srpskog pravoslavnog življa na Kosovu koji tadašnje otomanske vlasti nisu kažnjavale, a delo je arhimandrita i igumana dečanskog Serafima Ristića, štampano u Zemunu 1864. godine.
Sahat kula u Orahovcu je izgrađena na ostacima starog grada – „Gradine“ i predstavlja svojevrstan simbol starog dela Orahovca. Podigao ju je, tokom tureske vladavine, 1813. godine Mahmud-paša Rotulović, koji je sa turskom vojskom i albanskim dobrovoljcima, ratovao protiv Karađorđa posle osvajanja Beograda i Smedereva, gde je iz tamošnjim crkava opljačkao tri zvona i doneo ih u Prizren, Orahovac i Mamušu kod Prizrena, postavivši ih na svoje novopodignute sahat kule. Sahat kula je izgrađena na ostacima starog grada – „Gradine“ i predstavlja svojevrstan simbol starog-istorijskog dela Orahovca. Na Sahat kuli u Orahovcu je postojalo i masivno zvono, koje su muslimani iz Orahovca 1908. godine doneli sa porušene Sahat kule u Velikoj Hoči, koje je, po predanju, darovala kneginja Milica. Ključeve od Sahat kule su po oslobođenju od Turaka držale srpske prodice, koje su živele u njenoj neposrednoj blizini i taj običaj i zaduženje prenosile sa generacije na generaciju, sve do rata 1999. godine, kada su bile prinuđene da se isele iz tog dela grada. Vuk Lukić Kulturanadar

Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Orahovcu je izgrađena u središtu orahovačkog naselja, na padini brda, iznad obližnjeg raskršća sa četiri ulična pravca, te uživa veoma povoljan položaj. Od ulice je sazidana kamenim podzidom sa ogradom. Do porte orahovačke crkve vode dva ulaza sa pristupnim stepeništem. Sazidana je 1859, godine, o čemu svedoči zapis na ploči postavljenoj 1909. godine iznad portala, moguće u godini kada je izvršena obnova hrama. Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Orahovcu je u osnovi trobrodna sa spoljnom osmougaonom apsidom i polukružnom apsidom sa unutrašnje strane i izraženim portalom i zvonikom. Pod crkve je od kamenih ploča većih dimenzija. Osmougaona apsida i zidovi broda crkve građeni su od kamenih kvadera različitih dimenzija. Polukružnim kamenim nadvratnikom i masivnim kamenim dovratnicima izgrađen je portal na južnom zidu. Iznad južnog portala ugrađen je kameni reljef sa uklesanom 1871. godinom. Tu je i ploča sa tri figure i jednom pticom. Na prozoru severnog zida uklesana je 1842. godina. Na aspidalnim kolonetama vidljivii su urezi sa godinama. S obzirom na vreme nastanka crkve ikonostas pripada nešto monumentalnijem tipu. Ikonostasna pregrada nije građena i postavljena u ravnoj liniji, već je na sredini oltarskog prostora povučena prema apsidi za debljinu stubova. Darko Antić

Od centra Orahovca se srpskom delu naselja može stići takozvanim “srpskim ulicama”. Deo ulice u Orahovcu koji se graniči sa Albancima potpuno je bio razoren i uništen. Nekadašnji mali metohijski grad Orahovac koji je imao sopstvenu skupštinu, sud i srednju školu, postao je neprijateljski, žicom ograđen, koncentracioni logor za Srbe. Sloboda kretanja Srba u Orahovcu je ograničena na krug od 500 metara, a da bi izašli odavde – potrebna im je vojna bezbednosna zaštita. Čak ni ambulantna kola ne mogu prići bez pratnje KFOR-a. U Gornjem delu Orahovca živi oko 550 Roma, Egipćana i Aškalija, takođe u zajednicama takođe u zajednicama.

Od konflikta 1999. godine nastalo je 9 naselja u opštini Orahovac sa mešanim srpsko-kosovskim i albansko-kosovskim stanovništvom. Ekonomija Orahovca uglavnom počiva na poljoprivredi, naročito na uzgoju grožđa i proizvodnji vina. Postoji i slaba proizvodnja pšenice i kukuruza i relativno ograničeno razvijeno stočarstvo. Sektor obrazovanja u Orahovcu oslikava etničku podeljenost u regionu, pošto je mnostvo škola etnički sasvim razdvojeno. Deca albanskih kosovara pohađaju 19 osnovnih škola i jednu srednju školu, sa dva smera u dva grada. Srpski kosovci imaju pristup osnovnoj skoli “Vuk Karadžic” i jednoj gimnaziji koja se nalazi u nenaseljenom predelu kosovskih Srba.

U Orahovcu, na području 500 metara oko pravoslavne crkve, odrasli Srbi kao i mladi koji još uvek pohađaju osnovnu ili srednju školu, žive u tri ulice kao zatvorenici okruženi zidinama i nevidljivom granicom sa delom grada u kome živi preko 20.000 Albanaca. Vreme za Srbe iz Orahovca je stalo. U Orahovcu ima 50 potpuno napuštenih srpskih kuća. Iz nekih dvorišta vidi se korov i grmlje ili vinova loza sa otetim grozđem. Od kada Albanci vladaju gradom, Srbi Orahovca su ostali bez telefona, a postoje i pretnje da će i voda i struja takođe biti ukinute. Od dolaska nemačkih vojnika KFOR-a, juna 1999. godine, teroristi “kosovske oslobodilačke vojske” kidnapovali su 43 Srba i preživeli pogrom albanskih ekstremista. Sudbina otetih je i dalje neizvesna, do danas nisu otkriveni zemni ostaci kidnapovanih i ubijenih. Jedina nada za Srbe zatvorene u Orahovcu je autobuska linija za Zvečan i Gračanicu, što bi trebalo da funkcioniše na osnovu obećanja UNMIK-a, dva puta nedeljno.