Veles Makedonija

Veles je grad na obe strane reke Vardar, u regionu Povardarja u Severnoj Makedoniji, na glavnim raskršćima puteva Balkana, koji vode od severa ka Egejskom moru, duž velikih i plodnih dolina reka Morave i Vardara. Tokom srednjeg veka je grad Veles bio veliki i bogat trgovački centar i središte proizvodnje svile, olova i porcelana. Kroz Veles prolaze dve železničke pruge – jedna prema istoku Makedonije do Štipa i Kočana, druga u pravcu jugozapada, ka Bitoli.Severozapadno od Velesa je Skopje – glavni grad Severne Makedonije, grad Sveti Nikole je prema severozapadu, grad Štip ka istoku, Prilep se nalazi prema jugozapadu, a gradovi Kavadarci i Negotino ka jugoistoku.

Veles je vrlo staro istorijsko naselje, poznato kao kolevka culture Makedonije, koja ima prilično jedinstven oblik grada, sa crvenim krovovima kuća koje su označavale značajno razvijenu trgovinu još od najranijeg doba. Naselje se prvi put pominje u 3. veku kao Bila Zora ili Vila Zora – White Dawn. Kod Velesa se i danas nalazi planina po imenu Bela Zora. Veles je bio centar velikog broja srednjovekovnih pravoslavnih crkava koje su gradili srpski vladari. Tu je u 14. veku – pre 1348. godine podignuta crkva Svetih Arhanđela, a crkva Svetog Dimitrija pominje se 1300. godine. Manastir Sv. Jovana kod Velesa podignut je za vreme turske vladavine, 1670. godine, jer se od 1395. godine i turskog osvajanja naselje zvalo ‘Kjupurli’ – “grad mostova”.

Današnje ime Velesa potiče iz 7. veka od slovenske reči les, što znači šuma, zbog obilnih šuma koje su oduvek okruživale naselje Veles. Bog Veles je božansvo zaštitnik stoke, useva, mudrosti, umetnosti, bogatstva, vlasništva, magije, prevare, trgovine, vračanja, vrlina i vođe duša umrlih predaka. Bog Veles je zaštitnik pastira i čarobnjaka – vračeva (volhvova ili volhova). Volhovi su slovenski vrači čarobnjaci. Poreklo imena obuhvata reč Volos, koji je zasigurno bio zaštitnik čarobnjaka i vrača. Razlog što slovenski narodi poštuju boga Velesa je njihovo verovanje da od ovog božanstva zavisi njihov opstanak. Bog Veles je upravljao usevima, poljima i domaćim i divljim životinjama. Koji god oblik društva je postojao – stočarsko, lovačko ili poljoprivredno – zavisilo je od Velesa. Takođe je magija i mudrost imala veliki značaj u životima Slovena. Magija je povezana i danas sa muzikom i brojnim religijama, te je Veles takođe i zaštitnik muzike, koja je oduvek smatrana magijskom i jezikom bogova. Muzičari su bili talentovani i sposobni da prenesu božansko nadahnuće i stvore magične melodije. Veles kao božanstvo se takođe predstavlja i u drugom obliku – kao medved, što u slovenskoj mitologiji znači vladar šuma i onaj ko brine o životinjama, šumskim plodovima i samoj šumi.

U 12. i 13. veku je naselje Veles bilo značajni episkopski religiozni centar, sa razvijenom trgovinom, zanatima i grnčarstvom. 1689. godine je Veles doživeo ogromno razaranje tokom opsade Austrijske vojske, kada su osvojeni i uništeni gradovi Skopje i Štip, pod vođstvom generala Pikolominija, kada su ovi gradovi popaljeni i opljačkani u povlačenju Austrijanaca prema severu, pred nadirućim turskim osvajačkim osvetničkim snagama. Posle Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata je Veles izgubio svoju moć, kada je smanjen broj stanovnika. Tokom komunističkog perioda je Veles nosio naziv Titov Veles, u slavu maršala Jugoslavije Josipa Broza Tita, kada je bio veliki industrijski, upravni i privredni centar Jugoslavije, u srednjem delu Republike Makedonije, tada uspešno prerađujući i izvozeći olovo, cink i porcelain, sa hiljama zaposlenih radnika u brojnim velikim fabrikama.

Reljef terena grada Velesa, na obe strane reke Vardara, je značajno uticao na jedinstvenu urbanu arhitekturu i stil gradnje kuća, za šta je uglavnom korišćen neobrađen kamen, kao odličana temelj građevina. Kuće u Velesu obično imaju 2 ili tri sprata, retko vise spratova. Gornji spratovi kuća imaju trem i mnogo prozora, sa fasadama većinom bele boje. Glavna odlika veleške arhitekture su erkeri nosači koji omogućavaju proširenje gornjeg dela kuće, što joj daje izuzetno istaknut izgled. Kuće Velesa su raspoređene u redovima, jedna ispod druge, a među njima su najzapaženije kuće određenih porodica i rodova – Paunci, Trenčovci, Prnarci, Đorgovci, Sukarevci….

Sahat kula u Velesu je simbol grada, sagrađena u 16. veku. Prvobitno je kula korišćena kao osmatračnica preko Vardara, ali je u 18. veku, tokom perioda preporoda, pretvorena u gradski sat. Sahat kula u Velesu je izgrađena od brušenog kamena, sa raskošnim vrhom sata, koji zvoni 3 minuta pre i posle celog sata. Sahat kula u Velesu omogućava posetiocima široku panoramu grada i okoline i zanimljiva je turistička znamenitost.

Centralni spomenik konjanika je podignut u čast ilindenskih ustanika iz Velesa – Jovana Naumova Alabaka, Ajdreja Dimova Dokurčeva, Todora Hristova i drugih učesnika oslobodilačke epopeje za slobodu Makedonije. Gradska veleska katedrala Svetog Pantelejmona se nalazi na uzvišenju jugozapadnog dela Velesa, par stotina metara od poslednjih kuća. Crkva Svetog Pantelejmona je pod UNESCO zaštitom i pripada Vardarskoj pravoslavnoj Eparhiji. Freske i ikone crkve Svetog Pantelejmona su umetničko delo čuvenih makedonskih fresko-slikara iz mijačkog područja, Papradišta i Velesa. Većinu ikona su oslikali nadareni umetnici Gjorgji Damjanov i Gjorgji Jakov Zografski. Ugledni balkanski arhitekta kasno-osmanske ere, Andreja Damjanov ili Damjanovic je sahranjen u dvorištu crkve Svetog Pantelejmona u Velesu koju je projektovao. Arhitekta Damjanovic je projektovao brojne crkve i manastire na Balkanu –  crkvu rođenja presvete Bogorodice u Skopju 1835., crkvu Svetog Jovana u Kratovu, 1836., crkvu Svetog Pantelejmona Veles 1840., crkvu Svetog Nikole u Novom Selu pored Štipa 1850., crkvu Svetog Nikole u Kumanovu 1851. godine, crkvu Svetog Đorđa u Smederevu 1854. godine, crkvu Svete Trojice u Mostaru 1873. godine, crkvu Rođenja Presvete Bogorodice u Sarajevu 1868., crkve u kompleksu manastira Svetog Joakima Osogovskog 1851. godine, crkve u selima Pečenjevcu i Turakovcu…

Manastir Svetog Dimitrija (Манастир Св. Димитрија), smešten par kilometara južno od Velesa, sagradio je u 14. veku car Dušan. Crkva vizantijskog tila ima toranj ugrađen u zapadni deo svetinje. Jedinstvena odlika ovog manastira je freska koja predstavlja Strašni sud, naslikana na severnom zidu priprate. Na ovoj kompoziciji je naslikana velika riba koja jede čoveka, više morskih životinja, ali i tri osobe od kojih jedna čita. Crkva Svetog Jovana Krstitelja je najstarija crkva u Velesu, verovatno sagrađena u 13. veku. To je mala crkva, izgrađena od kamena, koja se nalazi oko 100 metara severno od Manastira Svetog Dimitrija..

Mnoge lažne vesti na web stranicama koje su se pojavile tokom izbora u Americi su potekle iz Velesa, malog grada u Makedoniji, gde su tinejdžeri izbacivali senzacionalne price kako bi zaradili na reklamama. Mladi Velesa kažu – dok je u prošlosti svako radio u fabrici, danas svi oni rade na fabrikovanju “vesti”.….

SHARE IT: