Pećka Patrijaršija

Pećka Patrijaršija

Pećka Patrijaršija je jedna od najznačajnijih srpskih srednjovekovnih svetinja. Manastirski kompleks Pećke Patrijaršije smešten je na samom ulazu u Rugovsku klisuru, u blizini Peći, duž reke Pećke Bistrice. Naziv grada Peći verovatno potiče od starog srpskog naziva za pećinu i nastao je po imenu obližnjih isposnica koje su od 12. veka koristili srpski monasi kao mesto za svoje molitve. U srednjem veku je ovo područje bilo jedan od najznačajnijih puteva koji su povezivali unutrašnjost Balkana sa Jadranskim morem. Pećka Patrijaršija – jedinstveni kompleks četiri srednjovekovne svetinje je služio kao mesto okupljanja duhovnih i obrazovanih ljudi i talentovanih monaha naklonjenih umetnosti, koji su vekovima čuvali i ukrašavali centar Srpske Arhiepiskopije. Zahvaljujući njenom istorijskom značaju, Pećka Patrijaršija ostaje sedište srpske duhovnosti i mauzolej srpskih arhiepiskopa i patrijarha.

Crkva svetih Apostola je bila sagrađena pod arhiepiskopom Arsenijem I, /naslednikom Svetog Save/, u trećoj dekadi 13. veka, kada je Patrijaršija iz Žiče bila prebačena u Peć, planinsku isposnicu na ivici plodnog platoa Metohije. Crkva svetih Apostola je najstarija crkva Pećke Patrijaršije, planirana i sagrađena po planu Svetog Save, oslikana freskama 1250. godine. Crkva svetih Apostola predstavlja jedinstvenu sponu između raškog i srpsko-vizantijskog stila gradnje. Spolja je Crkva Svetih Apostola bila omalterisana i obojena tamo-crvenom bojom /višnja-crveno/, poput manastira Ziča. U grupi prema severu nalazi se Crkva Svetog Dimitrija, sagrađena pod arhiepiskopom Nikodimom 1320. godine, dok je arhiepiskop Danilo II sagradio Crkvu Svetih Arhangela, posvećenu Bogorodici Odigitriji i u južnom delu kompleksa malu Crkvu Svetog Nikole. Monumentalna Pećka priprata sa tornjem podignuta je pod arhiepiskopom Danilom II duž prednje strane triju srednjovekovnih crkava i u vreme gradnje je predstavljala najviši nivo građevinarstva. U vreme arhiepiskopa Joanikija 1345. godine je oslikana Crkva Svetog Dimitrija. Restauracija i oslikavanje Crkve Svetih Apostola izvedene su kasnije, u 14. veku. Freske potiču iz različitih perioda i celokupna istorija srednjevekovnog zidnog slikarstva nalazi se na zidovima Pećkih svetinja. Freske Crkve Svetih Apostola, monumentalnog kvaliteta i preovladavajuće tamnih boja, pripadaju najznačajnijim ostvarenjima srpskog slikarstva 13. veka. Deisis, monumentalna predstava Hrista na prestolu, kome Bogorodica i Jovan Preteča upućuju molitve u ime čovečanstva, naslikan je u oltarskoj apsidi. Ispod je Poklonjenje Jagnjetu – poznati crkveni oci koji se zaklinju jagnjetu je danas uništena. Severni i južni zidovi centralnog dela svetilišta predstavljaju Pričešće apostola. U najvišoj zoni se, baš kao i u manastiru Ziča, nalazi velika scena Hristovog voznesenja – Hrist na vrhu, dok su Bogorodica, dva anđela i dvanaest apostola naslikani na vertikalnom kružnom zidu ispod njega. Ispod kupole su scene Silazak svetog duha, Odricanje Svetog Petra od Hrista, Tajna večera i Uskrsnuće Lazarevo. Najsloženije, najstarije i monumentalne freske Crkve Svetih Apostola u Pećkoj Patrijaršiji iz 13. veka su svakako scene iz Hristovog života, naslikane ispod kupole. U protezisu su u Povorci uglednih crkvenih otaca naslikana dva srpska arheipiskopa – Sveti Sava i Arsenije I. Freske na južnim i zapadnim zidovima su verovatno naručene od strane Kralja Milutina, uključujući tu i portrete Stefana Prvovenčanog i Uroša I kao monaha, originalno deo povorke članova Dinastije Nemanjić. Najistaknutije figure u prvoj zoni crkve Svetih Apostola su izdužene predstave Svetih ratnika, sa živopisnom odećom i mnogo oružja, čiji skladni pokreti odudaraju od stila slikarstva 13. veka, koje je odlikovalo monaški i uzdržani ideal lepote. Scena Smrti Patrijarha Joanikija, naslikana iznad sarkofaga u zapadnom delu crkve Svetih Apostola, predstavlja skup sveštenstva oko položenog odra Patrijarha, iza kojih je pozadina koja oslikava Pećku Patrijaršiju i dokazuje da je vešta ruka nepoznatog slikara imala veoma realistični pristup u odnosu na staru ikonografiju. Grobno mesto arhiepiskopa Save II u crkvi Svetih Apostola u Pećkoj Patrijaršiji zaslužuje posebnu pažnju, budući da predstavlja kultno mesto večne slave u kome je nastalo i proširilo se poštovanje ove ličnosti.  Freske Crkve Svetih Apostola su ponovo oslikane u 17. veku, po nalogu Patrijarha Pajsija, dok je novi ikonostas izrađen 1722. godine. Veliki broj fresaka su obnovili poznati slikari iz Debra, iz sela Tresonče – umetnik Avram i sin Dičo, koje su uklonjene u restauraciji 1931. godine.

Crkva Svetog Dimitrija je podignuta u periodu od 1317. do 1324. pod arhiepiskopom Nikodimom. Mala po veličini, Crkva svetog Dimitrija ima formu skraćenog upisanog krsta sa prostranom kupolom. Crkva Svetog Dimitrija Pećke Patrijaršije je sagrađena unakrsno postavljenim opekama i ciglama. Prilaz je uokviren skladnim kamenim portalom. Joanikije je bio zadužen za slikanje fresaka sredinom 13. veka, koje su bile obnovljene početkom 17. veka. Freske Crkve Svetog Dimitrija obuhvataju dragocene portrete Svetog Save, Cara Dušana, njegovog sina Uroša V, patrijarha Joanikija, kao i vredne kompozicije dva srpska Sabora na zapadnom delu svoda. U drugoj zoni su stradanja i čuda Svetog Dimitrija Solunskog. Veliki praznici su predstavljeni u najvišim delovima centralnog broda i oltara – Voznesenje Bogorodice, Pentakost, Polaganje Hrista u grob, Mironosice na Hristovom grobu. Prva i najniža zona u oltaru crkve Svetog Dimitrija prikazuje uobičajenu scenu Poklonjene Jagnjetu iz 17. veka, iznad koje je Pričešće apostola, koje je naslikano u 14. veku, kao i Bogorodica sa dva anđela na najvišem delu oltarske apside, takođe iz 14. veka. Na bočnim zidovima su naslikane scene iz života Bogorodice – Rođenje Bogorodice /14. vek/ i Vavedenje Bogorodice /17. vek/. Velika predstava Vaznesenja Gospodnjeg je naslikana u kupoli, dok su Četiri evangelista, Marko i Luka, 14. vek i Jovan i Matej, iz 17. veka, naslikani na pandantivima lukova. U Crkvi Svetog Dimitrija se u mermernim, isklesanim sarkofazima čuvaju mošti patrijarha Jefremija i Save IV. Freske iz 14. veka u Crkvi Svetog Dimitrija su oslikali nepoznati visoko-talentovani grčki umetnici, visokog obrazovanja, dok je Georgije Mitrofanović, najpoznatiji srpski slikar i monah manastira Hilandara, radio obnovu fresaka u 17. veka.

Crkva Svete Bogorodice Odigitrije /putevoditeljice/ je sagrađena u 13. veku pored južnog dela crkve Svetih Apostola. Bila je podignuta pod Patrijarhom Danilom II, da parira crkvi Svetog Dimitrija. Plan Crkve Bogorodice Odigitrije ima formu razvijenog upisanog krsta sa osmougaonom kupolom, poduprtom sa četiri slobodno-noseća stuba. Hram Bogorodice Odigitrije je podeljen u tri uzdužna prostora. Dva prozora na istočnoj i juznoj fasadi imaju gotske elemente. Crkva Bogorodice Odigitrije Pećke Patrijaršije je oslikana 1330. godine. Ostećene kompozicije na zapadnoj strani crkve Bogorodice Odigitrije svedoče o činjenici da su ovi radovi izvedeni za vreme arhiepiskopa Danila II. Među nekoliko prikaza Bogorodice, najveću paznju istraživača privlači Bogorodica Mlekopitateljica, naslikana na južnom zidu priprate, kako sedi na prestolu, držeći u naručju malog Hrista koga doji. Sa leve i desne strane su naslikani anđeli, kojoj Bogorodici ukazuju poštovanje. Na desnoj strani su predstavljene tri devojke ili mlade žene, koje prilaze sa desne strane i šireći ruke – pozdravljaju Bogorodicu. ‘Crkva Bogorodice Odigitrije ima osnovu razvijenog upisanog krsta, sa osmouganim kubetom iznad centralnog dela, koje se oslanja na četiri stubca. U unutrašnjosti crkve, od severa prema jugu od prostora glavnog oltara, žitije Danila II svedoči da je ovaj srpski arhiepiskop izgradio dve kapele, kako bi služile za pojanje’. ON SOME UNIDENTIFIED FIGURES IN THE WALL PAINTINGS OF THE CHURCH OF THE VIRGIN HODEGETRIA IN PEĆ, Andjela Gavrilović

Priprata Pećke Patrijaršije je podignuta pod arhiepiskopom Danilom II u ranom 13. veku kao antipod trima okolnim hramovima. Najpre je priprata bila otvorena sa tri strane, zahvaljujući njenom rasponu. U prošlosti je postojalo pet potpornih stubova koji su držali celu masu. Kako je priprata postepeno uništavana i postala nesigurna, svodovni otvori su zazidani tokom obnove 1560. godine. Od originalnih fresaka je malo toga ostalo što danas krasi pripratu iz vremena Danila II. Istaknuta je geneologija dinastije Nemanjića, koja počinje sa Stefanom Nemanjom i završava se sa Kraljem Dušanom. Među pojedinačno naslikanim figurama na priprati Pećke Patrijaršije ističe se predstava Bogorodice Majke. Fasada priprate u Pećkoj Patrijarišiji je takođe bila oslikana. Pre 1375. godine, nad kamenim prestolom na stubu na ulazu crkve Svetih Apostola je bio naslikan Sveti Sava, ali je bio potpisan kao patrijarh, a ne kao arhiepiskop, što je bio njegov pravi status. Druge freske na svodovima Svetih Apostola su naslikane 1565. godine, posle obnavljanja Patrijaršije, pod upravom patrijarha Makarija Sokolovića. Svaki dan Kalendara ilustrovan je sa ukupno 365 figura. Mnogi slikari su tada bili uposleni, uključujući monaha Longina, najpoznatijeg srpskog slikara iz druge polovine 16. veka.

Crkva Svetog Nikole Pećke Patrijaršije je mala crkva, podignuta takođe pod arhiepiskopom Danilom II. To je jednobrodna crkva sa trojnim svodom, sagrađena od opeka i cigala. Tunelasti svod Crkve Svetog Nikole ojačan je lukom oslonjenim na dva stuba. Originalne freskve crkve Svetog Nikole nisu preživele. Kasnije oslikavanje crkve Svetog Nikole iz 1673. godine je urađeno pod patrijarhom Makarijem. Freske Crkve Svetog Nikole je oslikao Radul, najpoznatiji srpski slikar kasnog 17. veka. Oštećena kompozicije na južnom zidu crkve Svetog Nikole prikazuju Svetog Nikolu kako vodi patrijarha Makarija prema Isusu Hristu. Na severnom zidu su portreti srpskih svetaca Simeona Nemanje i Svetog Save, kao i arhiepiskopa Arsenija I i Danila I.

Tokom rane turske okupacije i rata između Turske i Austrije, kompleks Pećke Patrijaršije je bio ozbiljno oštećen nekoliko puta, te i obnavljan i oslikavan, da bi ponovo zadobio svoju prvobitnu duhovnu i političku ulogu. Blago bogate riznice Pećke Patrijaršije je bilo preneto u Gračanicu i sakriveno. Godine 1690. patrijarh Arsenije III Čarnojević morao je da napusti Pećku Patrijaršiju pred najezdom Turaka predvođenih Tatarom i albanskim napadačima, spasivši se bekstvom za Beograd. Nakon što su Turci zauzeli Beograd, oktobra 1690. godine, patrijarh Arsenije Čarnojević je prešao u Mađarsku, sklonivši se sa oko 30.000 srpskih izbeglica u Budim i Sant-Andreju, mala mesta blizu mađarske prestonice. Turci i Albanci su poharali i oskrnavili crkve Pećke Patrijaršije, kao i mnoga druga srpska svetilišta Kosova i Metohije. Pećka Patrijaršija je bila napuštena tokom narednog rata sa Turcima, 1737-1739, posle seobe pod patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem, koji je sa sobom poveo monahe i poneo dragocenosti. Crkve Pećke Patrijaršije su pretrpele nova oštećenja od strane Aslan Paše iz Bosne 1831. Nakon što je Patrijaršija Srpske pravoslavne crkve bila ujedinjena 1920. godine, mitropolit Dimitrije je ustoličen u Peći za patrijarha, prvi put posle 1766. godine i obnove Srpske Patrijaršije. Od tada se svi srpski patrijarsi biraju u Pećkoj Patrijaršiji uz posebnu svečanost i počasti. Pećka Patrijaršija je pod administracijom samog Patrijarha, te je kao manastirski kompleks oslobođena pravosudne nadležnosti regionalne eparhiije. Čitav kompleks Pećke Patrijaršije je opasan zaštitnim zidom sa pet kula i dodatno utvrđenim donžonom. Od nekadašnjih manastirskih utvrđenja i objekata su očuvani samo danas vidljivi temelji. Rezidencija u zadnjem delu crkvenog dvorišta Pećke Patrijaršije je podlegla napadu albanskih terorista 1981. godine; restauracije su započete 1983. godine, kada su novi konaci bili podignuti, a radovi u severnoistočnom delu dvorišta su završeni 1991. Riznica Pećke Patrijaršije predstavlja jedno od najvećih blaga srpske srednjevokovne države. Pored gubitaka većine dragocenih objekata, sačuvana je najstarija knjiga na ćirilici na čitavom Balkanu – “Oktoih Petoglasnika”, veličanstveni primerak ručno pisane knjige, štampane na Cetinju početkom 1494. godine.

Danas su manastiri Pećke Patrijaršije još uvek među najznačajnijim srpskim pravoslavnim centrima u regionu, sa brižnim sestrinstvom. Bombardovanje Kosova od strane NATO-a 1999. godine je ozbiljno uzdrmalo temelje crkava Pećke Patrijaršije, ali srećom – one nisu pogođene i oštećene. Nakon rata 1998.-1999. na Kosovu i Metohiji, Pećka Patrijaršija je postala značajan centar Srba koji su ostali da žive i opstali u ovom kraju Metohije. U Peći su jedino monahinje Partijaršije ostale, koje žive u svakodnevnoj borbi za očuvanje ovog svetog srpskog mesta i pružanju neophodne humanitarne pomoći susednim srpskim getima u Goraždevcu i Osojanu. Pećkoj Patrijarsiji takođe pripada metoh u Budisavcima, u blizini Kline, gde su dve monahinje pod stalnom zaštitom KFOR-a. Od 2006. godine je Pećka Patrijaršija deo UNESCO svetske kulturne baštine izuzetne vrednosti u opasnosti.

SHARE IT: