Muzej Ponišavlja Pirot

Muzej Ponišavlja Pirot

Kuća porodice Jovanović – Konak Malog Riste

Kuća porodice Jovanović i rodna kuća Hriste Jovanovića – najbogatijeg i najpoznatijeg trgovca Pirota iz 19. veka, poznatog kao Mali Rista ili Čučuk Rista, kome je vidinski paša dozvolio da sagradi velelepno zdanje, danas čuva Muzej Ponišavlja. Ova jedinstvena i izuzetno reprezentativna građevina predstavlja najbolje očuvani spomenik tradicionalne arhitekture Pirota iz sredine 19. veka. Zgrada u kojoj je danas Muzej Ponišavlja je sagrađena 1848. godine kao vlasništvo uglednog i veštog pirotskog trgovca Hriste Jovanovića, kada je predstavljala najraskošniju kuću u Pirotu tog doba. Kuća prema rasporedu i detaljima ima sve odlike balkansko-orijentalnog stila. U kući je živeo Hrista Jovanović sa svojom porodicom, a kasnije i njegovi naslednici, koji su prezime Jovanović preinačili u Hristić.

Muzej Ponišavlja u Pirotu poseduje bogate zbirke narodnih nošnji, pirotskih ćilima, grnčarije, nameštaja, kopije fresaka iz obliznjih srednjovekovnih manastira i drugih originalnih eksponata, sa oko 6500 izloženih originalnih nalaza. Muzej Ponišavlja Pirot je regionalna muzejska ustanova, koja koncepcijski pripada kategoriji zavičajnih muzejskih ustanova kompleksnog tipa, vodi i obavlja delatnost proučavanja, zaštite i prezentacije kulturnog tipa, delatnost i proučavanje, zaštite i prezentacije kulturno umetničkih i istorijskih dela, odnosno pokretnih kulturnih dobara na teritoriji opština Pirot, Dimitrovgrad, Babušnica i Bela Palanka.

Pirot je stvoren od rimskog utvrđenja koje se nalazilo na značajnom transbalkanskom putu Via Militaris, na samoj granici velikih rimskih provincija Mezije i Trakije, na području na kome su starobalkanski narodi i plemena ostavili svoje tragove, zajedno sa vizantijskim kulturnim fundamentom i starim slovenskim nasleđem, te je vremenom postao jedan od značajnih balkanskih gradova. Pirot je u prvoj polovini 19. veka, kao jedan od centara trgovine na Balkanu, bio grad u koji su dolazili trgovci iz raznih delova Otomanskog carstva. Iz Beograda su u Pirot stizali trgovci koji su kupovali tekstilne proizvode, uglavnom ćilime, platna, sukna, čarape i terzijske proizvode. Dolazili su i Bošnjaci i kupovali uglavnom ćilime. Na poznatom pirotskom stočnom panađuru – sajmu su trgovci iz Stare Srbije, Arbanije i Epira kupovali stoku. Stočni panađur u Pirotu se nastavljao trgovačkim sajmom, na koji su poznati trgovci Grci, Jevreji, Jermeni donosili raznovrsnu robu : duvan, kožu, čelik, kafu, pirinač, vunu, odeću i mnoge druge proizvode. Pirotski panađur je imao balkanski značaj. Pirot je bio jedan od primera gradskog sloja balkanske civilizacije, sa razvijenim gradskim životom i gradskom kulturom, i u njemu se razvio gradski sloj žitelja sa karakteristikama balkanske civilizacije. Vredni i časni Piroćanci savladali su vremenom brojne poznate zanate i vekovima ih razvijali, ulažući u njih svoj smisao i osobenosti, danas svetski prepoznatljive. U vreme kada u Srbiji nije bilo dovoljno industrijskih proizvoda, pirotski majstori i zanatlije su bile u stanju da veštim rukama i odgovarajućim alatom naprave gotovo sve što je ljudima bilo potrebno.

Danas se u okviru prostora Muzeja Ponišavlja nalaze Galerija, suvenirnica i čuveni restoran tradicionalnih specijaliteta i zaboravljenih jela Ladna voda, sa prekrasnom baštom, gde se poslužuje hrana vrhunskog kvaliteta i odlika, koju pripremaju najbolji znalci srpske kuhinje i majstori gastronomije, ali i u kome vredno uče mladi kuvari. Ovaj jedinstveni restoran prijatnog duha često koristimo u svojim aranžmanima, za predstavljanje dobro očuvanog kulturnog nasleđa i uživanje u vrhunski ukusnim pirotskim proizvodima registrovanog geografskog porekla – tvrdi pirotski kačkavalj, pirotska peglana kobasica, koja se proizvodi isključivo od najkvalitetnije ovčetine i teletine, pa čak i magarećeg, konjskog i kozjeg mesa…

Pirotski ćilim

Cilimarstvo se u Pirotu i okolini razvijalo od 16.veka uporedo sa razvojem stočarstva. U 17. veku je razboj na kojem su se izrađivali-ručno tkali ćilimi dobio naziv “Pirotski razboj”, a u izradi su izdiferencirana četiri osnovna dela: spoljni i unutrašnji ćenar, ploča i polje. Visokokvalitetna izrada, savršena kompozicija i preovladavanje crvenih boja su glavne odlike pirotskih ćilima. 1894. godine je osnovano Pirotsko trgovačko ćilimarsko udruženje. Pirotski ćilim je prvi put izložen u Beču 1886. na Svetskoj izložbi, gde je izazvao čuđenje i privukao paznju zbog iste šare i sa lica i sa naličja.

Cilimi su uglavnom tkani izmedu Đurđevdana (6. maj) i Mitrovdana (8. novembar), na otvorenom i u raznim veličinama. Početak i završetak tkanja ćilima u pirotskom kraju su pratili i obeležavali tradicionalni običaji. Priprema pređe se obavljala ponedeljkom, kao i samo tkanje ćilima, a tkaljama se obezbeđivao i donosio bogat doručak ili ručak – “zatkavalnik”. Kada je ćilim završen, devojka iz kuće koja je naručila njegovu izradu ili mlada za čiju svadbu je tkan ćilim bi poslužila pogaču, sir i luk.

Ukoliko zapitate bilo koju od preostalih tkalja cilima u Pirotu sta je najvažnije za kvalitet cilima – uvek dobijate isti odgovor – vuna. Smatra se da je jedino vuna od staroplaninskih ovaca odredene vrste pogodna za izradu pirotskog cilima. Postoje dve vrste vune : osisana runo koje se dobija sisanjem ovaca jednom godisnje i vuna koja se skida sa ovčijih koza zaklanih životinja. Ostrižena vuna se rasporeduje po kvalitetu, pere u toploj i vreloj vodi i ostavlja na hladnom da se osusi. Posle ovog procesa se ručno česlja i priprema za preradu – vuna dobrog kvaliteta se koristi za tkanje, a ostali delovi se koriste za izradu vunene odece.

Pirotska grnčarija

Pirot je bio centar grnčarskog zanata u Srbiji. Sredinom 19. veka Pirot je imao čak 40 grnčarskih radionica u kojima su vredne i vešte zanatlije-grnčari proizvodili oko 70 različitih vrsta sudova. Pirotski grnčari su proizvodili sve od keramike, od dečjih igračaka, do pljoski za rakiju i bokala za vino. Za pirotsku grncariju je korišćena crvena glina i skladne boje, a urezivani su krugovi i cik-cak linije.

Nakit

Izrada nakita u Pirotu i okolini zasniva se na srednjevekovnim uticajima koja je kreirala autohtonu tipologiju po nazivom “Pirotski”. 1896. u Pirotu su postojale 33 kujundžijske radnje koje su za izradu nakita koristile sve poznate tehnike izrade: livenje, iskucavanje, cezeliranje, emajliranje, filigran, granulaciju, pozlatu i posrebljavanje, tordiranje…na srebru, alpaku, zlatu, bronzi, mesingu, bakru uz dodatke poludragog i dragog kamenja. Odevnim predmetima ukrašavanim na ovaj način se isticala ekonomska moć i društveni položaj, a pirotski nakit je cenjen zbog magijskog svojstva koje mu se pripisuje.

SHARE IT: