Manastir Svetog Nikole Psača

Manastir Svetog Nikole u selu Psači nalazi se 14 km od Krive Palanke, u zapadnom delu severnog podnožja Osogovskih planina, u Istočnoj Makedoniji, u živopisnoj šumi kod istoimenog sela. U ovom malenom i mirnom selu prema popisu iz 2002. godine živi 538 Makedonaca. Manastir Svetog Nikole u Psači su podigli ugledni srpski vlastelin – sevastokrator Vlatko sa ocem Paskačom, čije ime je verovatno uticalo na naziv sela. Srpska srednjovekovna porodica Paskačić je bila ugledna srpska vlastelinska vladarska porodica koja je upravljala područjem Slavišta tokom vladavine Cara Dušana i sina Uroša. Vlastelini Paskačići su bili u bliskim odnosima sa Mrnjavčevićima. Iako nema mnogo podataka od životu vlastelina Vlatka Paskačića, pretpostavlja se da je ubijen u Bitci na Marici 1371. godine, ostavivši maloletnog sina Uglješu.

Iako su podaci o izgradnji manastira Svetog Nikole u Psači oskudni i retki, smatra se da je izgradnja crkve dovršena oko 1354. godine. Prvobitno je crkva manastira Svetog Nikole u Psači imala osnovu izduženog upisanog krsta, sa jednim kubetom iznad središnjeg dela i pripratom nad kojom se nalazilo još jedno kube, sa krovom od kamenih ploča. Kube je kasnije uklonjeno, tako da sada manastirska crkva Svetog Nikole u Psači po obliku više podseća na trobrodnu baziliku, nego na crkvu sa osnovom izduženog krsta.

Do danas je delimično opstao prvobitni arhitektonski izgled crkve, dok su natpise oko živopisnih portreta oslikanih između 1365. i 1371. godine, koje odlikuju fini detalji i životne kompozicije, za vreme neprijateljske okupacije od 1916-1918. godine, delimično oštetili bugarski šovinisti, imajući cilj da izbrišu svaki trag srpskog porekla. Portreti na freskama koji krase zidove crkve manastira Svetog Nikole u Psači su značajni sa istorijskog i sa etnografskog aspekta. Severni zid manastira Psače oslikan je likovima cara Uroša (1355-1371) i kralja Vukašina Mrnjavčevića (kralj savladar 1365-1369, samostalno vladao 1369-1371) u suvladarskom odnosu. Realistični prikaz na kome je Vukašin prikazan kao savladar sa Uroševe desne strane jasno svedoči o vladarskoj hijerarhiji u Srpskom srednjovekovnom carstvu. Na južnom zidu crkve Svetog Nikole u Psači predstavljeni su realni portreti ktitora i njegove porodice – knez Paskač, koji u rukama drži model crkve, zajedno sa sinom sevastokratorom Vlatkom, Paskačeva supruga kneginja Ozra, Vlatkova supruga Vladislava i njihova tri sina Stefan, Uroš i Uglješa.

Postoji veoma malo istorijskih činjenica koje nam svedoče o vlastelinu Vlatku, koji je ovaj hram 1358. godine priložio manastiru Hilandar. Tamo se čuva i osnivačka povelja – hrisovulja, izdata kako je na njoj navedeno, vlastelinu Vlatku, kojom se crkva u Psači prilaže Bogorodici Hilandarskoj. Značaj portreta u crkvi Svetog Nikole u Psači se ogleda u tome što nam daje više podataka o njenim osnivačima i njihovim porodicama. Vlatko je ovde nazvan sevastokratorom, što predstavlja titulu koja se davala najbližim rođacima vladalačke kuće. Hrisovulja iz 1358. nam govori da je u to vreme ovaj velikodostojnik još uvek zvan vlastelinom, što znači da je titulu sevastokratora dobio ženidbom sa devojkom iz vladalačke kuće. Njegova supruga Vladislava, najverovatnije pripada porodici kralja Vukašina Mrnjavčevića, koji je u to vreme vladao srpskom državom, pored cara Uroša na prestolu. Kako je bio običaj da se sinovima daju imena njihovih predaka, možemo zaključiti da Vladislava dolazi iz kuće despota Uglješe, brata kralja Vukašina. Tako je Vlatko kao zet brata jednog kralja dobio titulu sevastokratora. Nažalost, o ostalim članovima porodice ne postoje istorijski pisani tragovi, osim najmlađeg Vlatkovog sina Uglješe, koji se spominje za vreme vladavine despota Stefana  Lazarevića. 1402. godine pominje se pri povratku despota Stefana iz bitke kod Angore, zatim 1410. godine na lađama kojima je despot Stefan iz Carigrada putovao vojvodi Mirči u Vlašku i 1412. godine, pri Musinom pohodu na tvrđavu Novo Brdo. Kasnije dobija titulu ćesara i postaje poznat kao gospodar gradova Vranja, Inogošta i Preševa. Jedan od njegovih sinova sahranjen je u crkvi manastira Ljubostinje, u centralnoj Srbiji, gde i danas na njegovoj grobnoj ploči piše ‘Stefan, sin ćesara Uglješe’

Portreti u Crkvi manastira Svetog Nikole u Psači spadaju u najbolja i najimpresivnija ostvarenja srednjovekovnog slikarstva. Osim što nam freske u manastiru Psači prikazuju članove jedne stare srpske vlastelinske porodice, značajne su jer pružaju važne podatke koje je moguće koristiti i za istraživanje kostima srednjovekovne Srbije. Pored realnih prikaza istorijskih ličnosti, u živopisu crkve ističu se i prikazi iz života Svetog Nikole, kao i kompozicije Bogorodičina smrt i Pričešće apostola. Neke dodatne freske je u 19. veku i početkom 20. veka naslikao zograf Dimitrije Andonov Papradiski, koji je imao prepoznatljiv talenat oslikavanja karaktera nekoliko svetaca na zapadnoj fasadi. Spoljni zidovi manastira Svetog Nikole u Psači su bogato ukrašeni ornamentima i keramikom. Na zapadnom ulazu u crkvu manastira Svetog Nikole u Psači je postojao zapis koji je 1876. godine uništen, jer su u njemu bili pomenuti car Uroš i kralj Vukašin.

 

SHARE IT: