Manastir Svetog Đorđa Staro Nagoričane

Manastir svetog Đorđa se nalazi nedaleko od sela Staro Nagoričane, u severoistočnoj Makedoniji, 13 km istočno od Kumanova, na padinama Kozjaka, u prostranoj i živopisnoj dolini Pčinje.Danas maleno selo Staro Nagoričino ima 556 stanovnika, od kojih se na poslednjem popisu 452 izjasnilo da je srpske nacionalnosti.

Prvobitnu crkvu, koja potiče iz 1071. godine je izgradio vizantijski car Roman IV Diogen. Kao jednu od svojih mnogobrojnih zadužbina, Kralj Milutin je crkvu u Starom Nagoričinu potpuno obnovio 1313. godine, u slavu svoje velike pobede nad Turcima. Manastirska crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu ima osnovu izduženog upisanog krsta, pošto je originalna građevina bila izdužena bazilika, pokrivena sa 5 (1+4) kupole. Prilikom gradnje, stari oblik crkve Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu, izgrađene od tesanog kamena, zaravnjen je na polovini današnje visine, posle čega je na toj osnovi podignuta nova crkva od opeke i kamena, što se može videti i na oltarskoj apsidi, koja je u originalu bila polukružne osnove, na kojoj se uzdiže nova petostrana kupola. Prema nekim istraživačima, crkvu Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu su radili isti majstori koji su za kralja Milutina na staroj osnovi podigli novu crkvu Bogorodice Ljeviške u Prizrenu. Posebnu draž manastirske crkve Svetog Đorđa čine i prestone ikone koje su rađene specifičnom al fresco tehnikom direktno na malteru, što je čini jedinstvenom među srpskim crkvama. Sama crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu je pokrivena kamenim pločama i danas je dobro očuvana, a njen originalni živopis spada među najbolje rađene u tzv. vardarskom stilu. U manastirskoj crkvi je sahranjen bugarski car Mihajlo III Šišman (1322-1330), poginuo u Bitci kod Velbužda.

U vreme dolaska pod srpsku vlast, crkva manastira Svetog Đorđa Nagoričina je bila u ruševinama, a manastir ugašen. Prizemni deo hrama je bio očuvan i u velikoj meri iskorišćen pri gradnji novog zdanja, tako da je sačuvani deo uticao na konačni oblik građevine.

Freske manastira Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu, kao i većinu ostalih hramova – zadužbina kralja Milutina, izveli su dvorski majstori Mihajlo i Evtihije, i to su njihovi najbolji radovi. Freske manastira Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu imaju sličnosti sa ukrašavanjem Gračanice i Bogorodice Ljeviške. Na štitu jednog od svetih ratnika je napisano : “rukom Mihaila zografa”. Tako čini i drugi slikar Evtihije na štitu Svetog Teodora Tirona. Kad su završili svoj rad ovde …”mogli su biti zadovoljni, završili su svoje najveće i najznačajnije delo”. Ciklus kalendarskih scena /minolog/ sličan je onom u manastiru Gračanici, koja je oslikana neposredno posle Nagoričana, kao poslednja zadužbina srpskog kralja. Kralj Milutin je predstavljen sa modelom crkve na fresci koja ga dosta verno prikazuje. Pored toga što svaki hram građen staranjem kralja Milutina, velikog srednjovekovnog zadužbinara, ima arhitektonske i slikarske osobenosti, njegove ktitorske scene su uvek različite. U manastiru Gračanici, anđeli po blagoslovu Hrista vladaru prinose krunu, a u Nagoričinu, patron hrama, Sveti Đorđe, daruje kralju mač, kao uzdarje za prinetu zadužbinu. Što se tiče stava i odeće ktitora, oni su bliski onima u manastirima Studenici i Gračanici. Ktitorsku predstavu u Starom Nagoričanu izdvaja gest patrona hrama Svetog Đorđa, kome kralj predaje crkvu. On se okreće ktitoru sa podignutom desnicom, a u levoj drži mač i predaje ga kralju. Taj gest se povezuje sa pobedom nad Turcima iz godine izgradnje hrama u Starom Nagoričanu, o čemu svedoči uklesani natpis u kamenu o gradnji. Bilo da je crkva bila podignuta kao ispunjenje zaveta datog pred bitku, bilo u znak zahvalnosti zbog pobede, kralj Milutin je ovde prikazan u trijumfu. Tu nema uobičajenog postupka u kome ktitora sa modelom Hristu privodi Bogorodica ili patron hrama.

Pored kraljevskog para, u okviru ktitorske kompozicije su predstavljeni sveti car Konstantin i njegova majka Jelena. Ovde su prikazani i sveti ratnici koji su postradali za hrišćanstvo. U literarnim izvorima, srpski kralj Milutin se, ili poredi sa carem Konstantinom, ili označava kao njegov naslednik, “sličan slavnom Konstantinu”…… “dostojnik Božje pomoći i pokrova na proslavljenje i uzvišenje svoga otačastva”…. Patron hrama, Sveti Đorđe, je prikazan na više mesta. Budući da je ciklus naslikan u manastiru Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu, najiscrpniji sačuvani ciklus fresaka srednjeg veka, njegov sadržaj se može sagledati kao osnov mnogih kasnijih ciklusa. Brojni detalji koji se zapažaju u poznovizantijskim ciklusima, prvi put se opažaju u nagoričkim scenama, zavisnim od teksta “Erminije”. Jedna od ovih predstava ima značaj i karakter fresko-ikone i nalazi se na mestu gde se obično postavlja igumanski presto, što ukazuje na igumana Venijamina, koji se starao da namere Kralja Milutina o izgradnji svetinje budu ostvarene, u čije vreme je i oslikan hram.

Manastirska crkva Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu je sa spoljne strane ukrašena šaranjem opekama, a po bogatstvu ornamentike ističu se dva trodelna prozora na južnom i severnom temenu upisanog krsta, kao i dvodelni prozor na priprati iznad ulaza, čiji stubić je izuvijan u čvor. Iznad ulaznih vrata u manastir Svetog Đorđa u Starom Nagoričanu nalazi se u velikom kamenom nadvratniku uklesan Milutinov ktitorski natpis, a njegovi monogrami krase kapitele dva stuba, smeštena u zapadnom ulazu crkve. Sam ikonostas crkve svetog Đorđa u Starom Nagoričanu je urađen od kamena i čine ga četiri stubića sa kapitelima i arhitravom.

SHARE IT: