Manastir Svetih Arhanđela Prizren

Manastir Svetih Arhanđela Prizren

Manastir Svetih Arhanđela je manastirski kompleks veličine 6500 m2 koji se nalazi u veličanstvenoj klisuri reke Prizrenske Bistrice, 3 kilometara od Prizrena. Manastir Svetih Arhanđela je zadužbina Cara Dusana, zaštićena svojim pogodnim strateškim položajem prema Sredskog i Sirinićkoj župi na planini Šari, te dalje ka Kačaniku, kao i snažnim zidinama koji su povezani sa nepristupačnim srednjovekovnim utvrđenjem Višegrad, koje je u prvobitnom obliku nastalo u doba rane Vizantije /4-6. vek/, smeštenim iznad njega. Sirinićka Župa se nalazi u kotlini gornjeg toka reke Lepenac, severoistočno od Šar planine, u AP Kosovo i Metohija. Most preko reke Prizrenske Bistrice povezivao je u prošlosti manastir Svetih Arhanđela sa Dušanovim dvorcem u Ribniku i carskom palatom u Prizrenu, koje je vladar koristio kao letnjikovac, okružen lovištima. Manastir sa crkvom posvećenom Svetim Arhanđelima podignut je na mestu starije kultne građevine, kao monumentalna zadužbina srpskog kralja i cara Stefana Dušana, koji je ovo mesto namenio sebi za grobnicu, jer je u njemu ozdravio posle teške bolesti. Gradnja arhangelske svetinje je trajala od 1343. do 1352. godine. U okviru manastirskog kompleksa, uz glavnu crkvu posvećenu Svetim Arhanđelima, podignuta je manja crkva posvećena Svetom Nikoli, prostrani višespratni manastirski konaci, velika trpezarija sagrađena u obliku upisanog krsta, biblioteka, bolnica i ekonomske zgrade.

Darovnom poveljom Cara Dušana određen je visok društveni položaj manastira Svetih Arhanđela : 93 sela, prihodi od bogate prizrenske carine, sedam potčinjenih vlastelina, rudnik gvožđa u Toplici, vinogradi, pašnjaci i oranice, ribarska sela na plavskom jezeru, pravo na besplatno ulje, so, svilu, vino, med, vosak i ribu, kao i odabrane zanatlije koje su manastiru stavljane na raspolaganje – Sveti Arhanđeli su od osnivanja bili najbogatiji srpski manastir i u srednjem veku imali bratstvo koje je činilo nekoliko stotina monaha !

Car Dušan je umro 20. decembra 1355. godine i njegovo telo je preneto u manastir Svetih Arhanđela i sahranjeno u monumentalnoj grobnici. Pomirenje Srpske crkve i Carigradske Patrijaršije se dogodilo u ovom manastiru 1375. godine, što je veoma značajan istorijski događaj, kada je služena svečana liturgija na grobu Cara Dušana. Manastir Svetih Arhanđela je prvi put ozbiljno postradao kada su 1455. godine Turci osvojili Prizren. U narednim vekovima, tokom turskog ropstva, nastavilo se sa  sistematskim rušenjem manastira Svetih Arhanđela /1542- 1615./. Ostatke manastira Svetih arhanđela  je vremenom pokrio nanos koji je voda reke Bistrice donosila sa strmih planinskih padina. 1615 godine Sinan-paša je veliki deo tesanika sa manastira Svetih Arhanđela preneo u Prizren i upotrebio ga za gradnju svoje džamije, što je i danas jasno vidljivo na postojećim elementima arhitekture muslimanske bogomolje.
Glavna manastirska crkva Svetih arhangela je bila monumentalno zdanje sa osnovom razvijenog upisanog krsta, kupolom na četiri slobodna stupca i još četiri ugaone kupole. Sa istoka su se nalazile tri poligonalne oltarske apside. Priprata Svetih arhanđela je bila otvorenog tipa, a otvori su do izvesne visine bili zatvoreni parapetima. Pretpostavlja se da je crkva manastira Svetih arhanđela imala pet kupola. Po analizama proporcija i drugih prostornih elemenata, plan ove crkve umnogome podseća na planove Moravskih trikonhosa razvijenog varijeteta.
Kao na svim vladarskim mauzolejima, fasade manastira Svetih Arhanđela su bile obrađene raznobojnim, belim i crvenim mermerom, koji je bio u upotrebi od 14. veka. Crkva manastira Svetih Arhanđela je bila je čuvena po svom mozaičkom podu, koji je rađen od mermernih ploča, a na njemu su u kombinaciji reljefa i mozaika bili prikazani lavovi, grifoni, ribe i druge fantastične životinje. Cela unutrašnjost hrama Svetih Arhanđela je bila ukrašena izuzetno bogatim kamenim ukrasom. U jugozapadnom delu se nalazio ktitorov grob – Cara Dušana, uokviren arkadnim nizom. Od kompletnog fresko ansambla Svetih arhangela su sačuvane samo dve male svetiteljske glave, koje se sada nalaze u Narodnom muzeju u Beogradu. Crkva Svetog Nikole je sagrađena i ukrašena po uzoru na crkvu Svetih Arhanđela, samo je od nje dosta manja. Dva kubeta na ovoj crkvici koja su bila postavljena iznad naosa i priprate, pratila su pojavu dvostrukih kupola Moravske škole. U manastiru i crkvi Svetih Arhanđela došlo je do punog izražaja glavno nastojanje Raške škole – sinteza oblika evropskog Istoka i Zapada. To je vidljivo u kombinaciji jednobrodne građevine vizantijskog prostornog sklopa i romano-gotskog senzibiliteta u obradi kamena. Na nešto drugačiji način ova sinteza je bila ostvarena na Kosovu i Metohiji, gde su na sakralnim građevinama upotrebljavani slobodni nosači kupole i kamena dekoracija. O tom novom pristupu u umetnosti jasno svedoči i oštećena skulptura muške glave iz hrama Svetih Arhanđela. Pretpostavlja se da je ona bila deo cele figure cara Stefana Dušana i da se, poput posmrtnih figura zapadnih vladara i velmoža, nalazila na poklopcu njegovog sarkofaga. Po istoj pretpostavci i sam grob cara Dušana je bio sagrađen na zapadni način i ukrašen znamenjem i grbovima pokojnika. Osim arhitekture, Moravsku školu je nagovestila i kamena dekorativna plastika, izrađena u plitkom prepletu. Godine 1927. pod vođstvom dr. Radoslava Grujića, preduzeta su prva arheološka iskopavanja na kompleksu Svetih arhangela, a sav nađeni materijal je prenet u Arheološki muzej u Skoplju. Posle Drugog svetskog rata, sistematska i detaljna rekonstrukcija Svetih arhangela je izvedena sedamdesetih godina dvadesetog veka u cilju očuvanja i zaštite preostalih delova i zidina utvrđenog grada, koji okružuju ovu nekadašnju velelepnu svetinju. Tokom devedesetih godina 20. veka podignut je novi konak na ostacima starih manastirskih zgrada Svetih arhangela, a monaški život je ponovo uspostavljen 1998. godine. Nedavno je konačno pravim arheološkim iskopavanjima ustanovljeno da je manastir Svetih Arhanđela kod Prizrena podignut na mestu nekadašnjeg hrama iz 4. – 6. veka, da tu ima i nalaza okvirno iz 10. – 12. veka, te da nije slučajno što je upravo na starom crkvištu podignut carski manastir.

Nažalost, marta 2004. godine je manastir Svetih Arhanđela opljačkan i zapaljen u vandalskom napadu albanskih terorista i razularene gomile, u prisustvu vojnika KFOR-a. Tokom nečuvenog pogroma, 17. marta 2004. godine, kada je Carski grad Prizren teško razoren i spaljen, a uništene brojne svetinje i mesta na Kosovu i Metohiji naseljene Srbima, na najsramniji način je napadnut i manastir Svetih Arhanđela. Tada ga je potpuno uništila i zapalila razjarena gomila Albanaca, tokom napada koji je  na očigled snaga KFOR-a trajao šest časova. Manastir Svetih arhanđela je munevito evakuisan samo nekoliko trenutaka pre ovog brutalnog napada, kako bi se izbegle ljudske žrtve, a monaštvo je bilo primorano da se iseli u obližnje srpsko selo na padinama Šare.

Među brojnim žrtvama Kosovsko-metohijske tragedije su monasi Manastira Svetih Arhangela, Otac Hariton i Otac Stefan, koji su zverski stradali od Albanskih terorista tokom krvavih i podmuklih napada. Oni su oteti u Prizrenu i ubijeni na najsvirepiji način samo zato što su monasi Srpske pravoslavne crkve. Njihova mučenička smrt i golgota koju su doživeli u ime Hrista, kao i stradanje mnogih pravoslavnih Srba i više od stotine uništenih i oskrnavljenih svetinja na prostoru Kosova i Metohije, potvrđuje nesebičnu ljubav prema Hristu. Neka počivaju u miru, večnom slavom i poštovanjem, zaštićeni Gospodom koga su neizmerno voleli !

Otac Hariton Lukic (1960-1999) je bio sabrat Manastira Svetih Arhangela. Rođen je 21. novembra 1960. godine u centralnoj Srbiji i zamonašio se 1995. godine na Kosovu i Metohiji. Otac Hariton je otet od naoružanih lica sa obeležjima UCK /KLA-‘kosovska oslobodilačka vojska’/ 16. juna 1999. godine na ulici u Prizrenu, kada su na ovom području već bile prisutne snage KFOR-a. Na nesreću, one su prvih dana svoje misije posmatrale naoružane bande UCK-OVK ekstremista koje su otimale i ubijale desetine Srba Prizrena. Obezglavljeno i teško osakaćeno telo oca Hatirona je pronađeno u okolini Prizrena 8. avgusta 2000. godine. Glava nesrećnog Oca Haritona još nije pronađena. Njegovi ostaci su sahranjeni u manastiru Crna Reka. Prema nalazima medicinskih istražitelja, ostaci Oca Haritona su pronađeni na neobeleženom mestu, u okviru albanskog groblja sela Tusus u blizini Prizrena. Mnogi identifikovani nalazi potvrđuju da je telo mučenika monaha ostavljeno na otvorenom nakon ubistva, budući da je ostao samo skelet, na kome je utvrđen lom nekoliko rebara i leve ruke. Nedostajali su glava i deo kičme. Prsluk koji je Otac Hariton nosio je raskomadan u prednjem delu, što ukazuje da je utroba moguće bila rasporena. Rane u predelu srca ukazuju na mogućnost višestrukih teških uboda nožem, što nesumnjivo dokazuje izrazito bolnu smrt. Uz odeću oca Haritona, pronađena je lična karta i molitvena brojanica. U posmrtnom izveštaju koji je dostavljen Međunarodnom Sudu za ratne zločine se potvrđuje otkidanje glave i teška sakaćenja. Počinioci ovog nesvakidašnjeg zločina još nisu pronađeni. Hrišćanski Mučenici i sveti Oci, molite se za sve nas !

Uz obnovu konaka u kome žive monasi, obimna obnova velikog uništenog konaka je započeta 2012. godine. Danas je konak manastira Svetih Arhanđela ponovo mesto susreta i sabornosti Srba koji žive u Prizrenu i na Kosovu i Metohiji, koje sa ljubavlju dočekje Otac Mihajlo, kao i turističko-kulturni centar – manastirski konak koji pruža usluge udobnog smeštaja u sobama sa kupatilima i grejanjem i ishranu posetiocima i hodočasnicima iz Srbije i celog sveta. Manastir Svetih arhanđela je svojevrsna oaza i za tridesetak Srba koliko ih sada živi u carskom Prizrenu, pored tridesetak bogoslova koji pohađaju najpoznatiju duhovnu školu SPC, Prizrensku Bogosloviju. Stoga danas manastir Svetih arhanđela svetinja koja privlači pažnju posetilaca i njihove molitve.

Radna grupa aktivista Pravoslavnog udruženja “Sveti Sava” iz Novog Sada je boravila u Prizrenu od 13. do 24. avgusta, kako bi učestvovala u raščišćavanju i uređenju porte crkve Bogorodice Ljeviške. Osmoro aktivista su bili smešteni u novom konaku manastira Sveti Arhanđeli, odakle su svakodnevno odlazili do crkve Bogorodice Ljeviške da obavljaju planirane aktivnosti. Po ranije najavljenom planu, krenuli su sa raščišćavanjam porte ove srednjovekovnne svetinje, koja je stradala u pogromu 17. marta 2004. godine. Manastirska celina Svetih arhangela je pod zaštitom Republike Srbije kao spomenik od izuzetnog značaja, u kome danas živi iguman i par monaha, u stalnom reživu posebne zaštite Policije Kosova.

Holy Archangels Monastery Prizren – mart 2004.

Drustvo prijatelja manastira Sveti Arhangeli kod Prizrena

SHARE IT: