Manastir Matejče – Mateič

Manastir Matejče ili manastir Mateic je srpski srenjovekovni manastir koji se nalazi u blizini Kumanova, visoko na Skopskoj Crnoj Gori, u blizini istoimenog sela Južne ili Stare Srbije, oko 20-tak kilometara od Skopja. Gradnju Manastira Matejče je započeo car Dušan, a završili su ga posle vladareve smrti 1355. godine, carica Jelena i sin Uroš. Crkva Manastira Matejče je posvećena Uspenju Presvete Bogorodice.

“U 14. veku podigoše srpski kraljevi i srpska vlastela bezbrojne crkve i umetnost srpska dožive tu svoj najlepši procvat. Oko Skoplja, Prizrena, Prilepa, Ćustendila – sada u zapadnoj Bugarskoj, Kumanova, Kratova, Štipa, Strumice, u dolini Crne Reke, grupišu se gute mase srpskih crkava. U oblastima Tetova, Debra, Ohrida, Korče, Prespe, Bitolja, Florine, Ostrova, Kostura, Sereza i Drame iznikoše mnogobrojne crkve srpske…“ Catena mundi – Predrag R. Dragic Kijuk

Poslednja značajna crkva Dušanovog doba, Sveta Bogorodica – Matejče je dovršena posle careve smrti (1355) i sačuvala se veoma oštećena na dominantnom vrhu Skopske Crne Gore, iznad Kumanova. Ova srednjovekovna građevina znatnih dimenzija, fasade od tesanog kamena, sa pet kupola i malom unutrašnjom pripratom, u osnovi i gornjoj konstrukciji, klasičan je primer vizantijskog koncepta 11. i 12. veka. Prostrana i svetla crkva Matejča, osnove u obliku izduženog upisanog krsta, sa centralnim kubetom koje je većeg prečnika nego u manastiru Visokim Dečanima, drži se Carigradskih uzora – jedinstvo ravnomerno osvetljenog prostora, odgovara spoljašnjem jedinstvu uravnotežene, statičke mase. Na istočnoj strani crkve manastira Matejče su tri polukružne apside. Za razliku od ostalih srpskih crkava ovog područja Maćedonije – Južne Srbije ovog istorijskog perioda, crkva manastira Matejča ima jedinstvenu odliku – timpanon srednjeg kubeta sa 12 strana i 12 prozora.
Tradicionalna arhitektura manastira Matejče se slabo uklapa u ostalu srpsku arhitekturu doba vladavine cara Dušana; ona je svakako delo grčkih majstora koji ne podnose izduženost osnove, niti vertikalizam gornje konstrukcije, osobine koje su bile toliko česte u srpskoj arhitekturi 14. veka. Politički partikularizam koji je izbio u svojoj žestini tokom vladavine sina cara Dušana, cara Uroša (1355-1371) odrazio se i u srpskoj arhitekturi, te tih godina nije podignuta nijedna značajnija vladarska crkva. Prema kasnijim podacima, car Uroš je obnavljao katedralnu crkvu u Skoplju (od koje nije ostalo ni traga) i on je, izgleda, jedini Nemanjić koji nije podigao nijednu crkvu.

Manastir Matejča – poslednja velika srpska srednjovekovna crkva sa očuvanim freskama iz mutnih vremena srpske države neposredno posle Dušanove smrti, oslikana je oko 1355/6 godine. Slikarstvom Matejča obeležen je kraj enciklopedijskih tendencija u srpskom slikarstvu 14. veka. Program slikane dekoracije manastira Matejče je veoma opširan, ali nije naročito složen. U Bogorodicinoj crkvi u Matejču na Skopskoj Crnoj Gori pojavljuju se brojni ciklusi: Veliki praznici; Parabole i zemaljski život Hristov; Stradanje Hristovo; Život Bogorodice; Akatist; Dela apostolska; Čuda apostolska; Legenda ο caru Avgaru; Život Pretečin; Legende svetih pustinjaka Antonija i Makarija; Legenda svetog Dimitrija Solunskog; Scene iz života svetog Ilije; Ciklus vaseljenskih sabora (sa dodatkom srpskog sabora »Kralja Stefana«); Božićna stihira Jovana Damaskina; Loza Jesejeva; Loza Komnena-Asena-Nemanjića. Osim navedenih ciklusa, u Matejču su u oltarskom prostoru slikane uobičajene liturgijske teme, mnoge pojedinačne figure, portreti carice Jelene i cara Uroša sa modelom hrama koga poklanjaju Bogorodici i prikaz jednog mateičkog igumana.

Posle dolaska Osmanlija je manastir Matejče počeo da propada. Njegovom rušenju doprinelo je i skidanje olovnog krova tokom 18. veka, koji je bio iskorišćen za pokrivanje Eski džamije u Kumanovu. Tokom balkanskih ratova manastir Matejče je ponovo ušao u sastav tadašnje Kraljevine Srbije. Između dva svetska rata manastir Matejce je obnovljen ali je tom prilikom porušena prvobitna manja crkvica. Posle Drugog svetskog rata je odrađena nova restauracija crkve Manastira Matejče, koja je završena 1960. godine.

Srpska Pravoslavna Crkva ima zvaničnu nadležnost nad pravoslavnom zajednicom Makedonije. Samoproglašena nezavisnost Makedonske Pravoslavne Crkve se dogodila 1964. godine odvajanjem makedonskih eparhija od nadležnog jedinstva sa Srpskom Pravoslavnom Crkvom. Brojne srpske srednjovekovne crkve u Makediniji su izgradili srpski srednjovekovni kraljevi i vlastela, što moderni makedonski istoriografi stalno prenebregavaju, i danas je ovo kulturno nasleđe u opasnosti i pod stalnom pretnjom uništenja. Manastir Matejče je ponovo oštećen 2001. godine od strane albanskih terorista koji su tokom kratkotrajne pobune manastir koristili kao štab i centar za obuku. Tom prilikom su oštećene gotovo sve freske unutar manastira. Danas u selu Matejča, koje je većinski nastanjeno Albancima (oko 85%), živi oko 350 stanovnika srpske nacionalnosti (10%).

SHARE IT: