Manastir Svetog Đorđa Polog

Manastir Presvete Bogorodice Eleuse je sagradjen na stenovitom platou u selu Veljuša, oko 7 km zapadno od Strumice. Manastir Veljuša, nazvan po selu u kome je smešten, je 1080. godine osnovao monah Manuel, koji je većinu svog asketskog života proveo u Maloj Aziji, da bi kasnije postao strumički vladika. Postoje brojni pisani izvori o nastanku manastira Veljuše, od kojih je većina u arhivama manastira Ivirona na Svetoj Gori. Medju pisanim dokumentima su mermerni ploče na ulaznim vratima manastira, koji predstavljaju najvažniji istorijski izvor, iako potiču iz skorije istorije, jer su originali natpisa odneti tokom Prvog svetskog rata u Arheološki muzej u Sofiju. Drugi znacčjni dokumenti o istoriji manastira presvete Bogorodice Eleuse su osnivačka povelja vizantijskog cara Aleksijusa Komnena iz jula 1085. godine, kojom je manastir dobio autonomiju i carski status, kao i tipih cara Manojla Komnena iz 1152. godine, koji je takodje sačuvan. Kasniji dokumenti o manastirskim posedima i inventaru potiču iz 1164. godine, gde su popisane sve manastirske dragocenosti. Medjutim, manastir Veljuša je u 13. veku izgubio svoju autonomiju, da bi do 1913. godine bio pod upravom manastira Ivirona na Svetoj Gori Atonskoj.

Monasi su 1913. godine odlučili da napuste manastir Veljušu, te su ga zapalili, čime su freske znatno oštećene. Ipak, originalna arhitektura manastira Veljuša je dobro očuvana i predstavlja retkost u gradjevarstvu Makedonije iz 11. veka. .

Manastir Bogorodice Eleuse je gradjevina sa četiri apside, ukrašena keramičkim višebojnim urkasima, sa tri kupole. Na priprati južnog dela manastira je krst i figura Svetog Onofrija u pustinji. U priprati je takodje naslikan monah Manuel kako drzi model manastira u ruci. Freske manastira Veljuše se dele u tri perioda : prve potiču iz 1081. godine, drugi sloj iz 1164. godine, dok treći deo fresaka iz 19. veka ne smatraju kanonskim. Freska u kupoli manastira predstavlja Hrista Pantokratora /svemogućeg/, a u centralnom delu su portreti Bogorodice Orante, pored koje su Sveti Jovan Krstitelj, dva andjela i četiri proroka. U oltarskom prostoru je freska Bogorodice Nikopoje koja dovodi Hrista na prestol, kao i prikaz liturgije jerarha sa Hetimazijom /Hristovim žrtvovanjem/. U severnoj apsidi manastira Veljuše je predstavljen Hristov silazak u pakao, a I istočnoj presveta Bogorodica sa Hristom, u južnoj Blagovestenje, a u zapadnoj susret sa svevišnjim. U južnoj kapeli, posvećenoj Svetom Spasu je prikazan Hrist Emanuil kao dvanaestogodišnji dečak. Na istočnom zidu je predstava slavljenog Isusa sa portretom Svetog Nipona, a na zapadnom je Sveti Pantelejnom. Glavni brod crkve manastira Veljuše obuhvata obnovljenu mermernu oltarsku pregradu, dok je pod ukrašen mozaicima u geometrijskim oblicima. Danas manastir Veljuša obuhvata manastirski konak u kome boravi strumičke monahinje. U okviru manastirskog kompleksa su pomoćni objekti I okućnica – sat kula, pekara, gostionica, mala kapela posvećena apostolu i svetom Pavlu i svetom Grigoriju Palami.

Selo Veljuša se u vreme gradjenja crkve manastira zvalo Paleokastro, da bi kasnije dobilo ime po imenu zaštitnice manastire – Bogorodice Eleuse. Bogatstvo originalnih istorijskih dokumenata sačuvanih u manastiru milostive Bogorodice Eleuse, kao i manastiru Ivironu na Svetoj Gori, zauzimaju važno mesto u crkvenoj i kulturnoj istoriji jugoistočne Makedonije i Balkana.

Makedonija