Crkva Bogorodice Hvostanske

Crkva Bogorodice Hvostanske

Crkva Bogorodice Hvostanske, u podnožnju Mokre Planine, u blizini sela Vrelo, dvadesetak km severoistočno od Peći u zapadnom Kosovu i Metohiji – zapravo u Metohiji. koja je bila crkveno sedište još u vreme vizantijske uprave. Crkva Bogorodice Hvostanske je za sada jedini arheološki poznati manastir iz 6. veka u severnom Iliriku, što ukazuje na posebnu brigu koju mu je posvetio car Justinijan, svakako sa nekim posebnim razlogom /Janković/.

Danas je celina Bogorodice Hvostanske sravnjena sa zemljom, te su vidljivi samo temelji. Dve velike trobrodne ranovizantijske bazilike potiču iz 6. veka. Polukružna apsida sabornog hrana ovog manastira ukazuje na doba do rane vlade cara Justinijana, na prve decenije 6. veka, jer se kasnije grade crkve sa spolja trostranim apsidama, pod uticajem graditelja iz Carigrada. Zapadni deo današnjeg Kosova i Metohije nosio je naziv Staro Hvosno. Staro Hvosno, koje je obuhvatalo veci deo današnje teritorije Metohije, zauzimalo je teritoriju od 4.684 km2. Ovaj prostor je bogat mnoštvom velikih i bogatih manastira koje su izgradili srpski kraljevi i zadužbinari /Dečani i Pećka Patrijaršija/ i značajnim brojem srednjovekovnih crkava izgrađenih od strane lokalnih vlastelina /Velika Hoča, Orahovac, Crkolez, Vaganes, Zočište, Dolac…/

Kako je građena za crkveno sedište, Crkva Bogorodice Hvostanske je imala složenu strukturu, sa posebnim prostorom za relikvije, atrijumom, podzemno građenim grobnicama i malom, takozvanom severnom crkvom. Kada je 1219. godine osnovana samostalna Srpska pravoslavna crkva, ustanovljena su nova episkopska sedišta, te je crkva posvećena Uspenju Presvete Bogorodice određena za sedište Hvostanske episkopije, kada je mala crkva delimično obnovljena. Tokom treće decenije 13. veka na temeljima bazilike je sagrađena veća crkva, koja je, kao i sve rane srpske sakralne građevine, podignuta po raškom graditeljskom konceptu, proizašlom iz jedinstvene kombinacije vizantijskog centralnog i romaničkog podužnog plana, po ugledu na veličanstven Manastir Studenicu u centralnoj Srbiji, te je nazvana i Mala Studenica ili Studenica Hvostanska. 1346. godine je Hvostanska eparhija uzdignuta na stepen mitropolije. Bogorodica Hvostanska je bila trobrodna građevina sa pevnicama u potkupolnom prostoru koje su formirale niži transept. Oltarska apsida je iznutra bila polukružna, a spolja pravougaona – po pravilima cistrecitske arhitekture. Budući da su spomenici cistrecitske arhitekture sačuvani u okolini Kotora i južnije, pretpostavlja da je majstor mogao biti sa južnog jadranskog primorja. Sa zapade strane nalazila se priprata sa ojačavajućim lukom i spoljašnja priprata, koja je sa dva stupca bila podeljena u šest traveja. Uz narteks su se sa južne i severne strane nalazili paraklisi. Iznad njih su se uzdizale kule kao obeležje episkopskog sedišta, što je još jedna zapadnjačka karakteristika. Nakon zavrsene gradnje, crkva Bogorodice Hvostanske je oslikana freskama. Uz glavnu crkvu je u 14. veku podignuta još jedna manja jednobrodna crkva sa polukruznom apsidom, od koje su sačuvani samo temelji i fragment natpisa u kojem se pominje srpski car Stefan Dušan. Otkriveni su i temelji trpezarije i sasvim mali fragmenti fresaka, nekoliko grobnih ploča lokalnih velmoža i episkopa, kao i turska keramika poreklom iz Smirne iz 16. veka.

Posle obnavljanja Patrijaršije 1557. godine Bogorodica Hvostanska je postala napredno crkveno središte. U prvoj polovini 1635. godine u Bogorodici Hvostanskoj je stolovao mitropolit Viktor, aktivan čuvar srpskih kulturnih dobara i naručilac umetničkih dela. Nakon Velike seobe Srba 1690. godine manastir Bogorodice Hvostanske je počeo da propada i potpuno je zapusteo. Tada je verovatno ukinuta i eparhija, jedna od prvih srpskih episkopija. Od kamene građe sa manastirskih zdanja sagrađene su džamije u susednim selima. U 19. veku Bogorodica Hvostanska je bila potpuno u ruševinama, a početkom 20. veka jedva su se razaznavali njeni temelji. Godine 1930. crkva Bogorodice Hvostanske je ispitana arheološki, a konzervacija je izvršena između 1966. i 1970. godine. Najznačajniji nalaz predstavlja liveno zvono koje je bilo poklon velikodostojnika Rodopa, u kome su bile skrivene dve plaštanice. Jedna potiče sa početka 14. veka, a drugu je crtao Longin – poznati umetnik iz 16. veka. Obe plaštanice se danas čuvaju u riznici Pećke Patrijaršije. Sačuvani su delovi fresaka.
Pre rata na Kosovu, 1998.-1999. je planirana obnova ove svetinje i izgradnja manastira. Celokupan manastirski kompleks je danas bez zaštite, zbog čega postoji opasnost od uništavanja postojećih ostataka svetinje Crkve Bogorodice Hvostanske od strane albanskih terorista. U novijoj istoriji SPC vikarni episkopi Patrijarha srpskog nose titulu Hvostanskog episkopa. Ceo kompleks manastira Bogorodice Hvostanske je od 1990. godine pod zaštitom Republike Srbije, kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.

 

SHARE IT: