Sirmijum
Sirmijum je arheološko nalazište u blizini današnje Sremske Mitrovice, koje je svoje mesto u istoriji utemeljilo u poslednjim dekadama starog veka dolaskom rimskih legija, iako su stanovnici praistorijskog Sirmijuma, kao osnivači prvobitnog utvrđenja bili Iliri i Kelti. Kao rimsko naselje Sirmijum se veoma brzo razvijao i na osetljivoj dunavskoj granici imao veliki značaj u vreme dok je bio sedišno utvrđenje rimskih legija.
U raskošnoj prestonici Sirmijuma sa centralnim trgom je dominirao carski dvor sa bazilikama i gradskom većnicom, kovnicom novca, žitnicom, kupatilima i hramovima. Mnogobrojne palate su bile ukrašene kamenim fasadama, mozaicima i freskama. Sirmium je imao pozorište, amfiteatar i veliki hipodrom. Veliki Dioklecijan je 294. reformisao Sirmium u jeden od centara carstva. Verovatno je u Sirmijumu bila kovnica novca tokom vladavine imperatora Gallienusa /253. - 268./. U 4. veku je ona svakako radila od 320. do 326. godine i od 351. do 364. godine. Novac kovanice Sirmijuma je veoma redak. Antički istoričar Amianus Marcellinus okarakterisao je Sirmijum kao “slavnu i veličanstvenu Majku gradova”.
Demetrius Sirmijuma /Dmitri od Mitrovice/ je bio vojnik i mučenik. Njega je mučio imperator Meximiam početkom 4. veka. Postao je veoma poznat na istoku, gde su ga zvali "velikomučenik", a zatim i na Zapadu. Nadstojnik Ilirikuma Leontius je početkom 5. veka izgradio dve crkve u čast Demetriusa : jednu u Sirmijum a drugu u Solunu, gde su čuvane njegove mosti. Preko 200 crkava na Balkanu je posveceno Demetrijusu a on je i zaštitnik grada Beograda. Današnja Sremska Mitrovica nosi ime po Svetom Demetrijusu /Svetom Dimitriju/.
Vinča je najveće i najznačajnije istraženo neolitsko naselje u Evropi. Vinča je arheološko nalazište smešteno na desnoj obali Dunava, 11 km istočno od Beograda, gde su tokom arheoloških istraživanja s početka 20. veka, pronadjeni ostaci osam neolitskih naselja. Na ovom mestu, gde se preko doline Bolečice i Dunava razigrani reljef Šumadije susreće sa banatskom ravnicom, nalazila se između 4500. i 3500. godine pre n. e. metropola jedne sadržajima prebogate kulture, vinčanske kulture. Vinčansku kulturu karakterišu pravougaone kolibe od drveta, blata i slame gradjene na zemlji, crna ili siva keramika sa ugraviranim ukrasima, figurine ljudskog oblika crvene boje, pogrebni rituali... Stoga je Vinča pojam kojim se danas obeležava zenit neolitske kulture u Evropi i stacioniranje/naseljavanje stočarskog stanovništva. Kulturni sloj Vinče visok oko 10,5 m, pruža neobično zanimljivu i uzbudljivu sliku. Kao na raskošnom ćilimu, u njemu se po vertikali nižu jedan nad drugim rumeni, žuti, mrki, pepeljasti i crni proslojci formirani od ostataka razorenih naselja, spaljenih koliba, velikih rovova i zasutih jama i grobova. Svaki od tih proslojaka, koji obeležava pojedine faze života u Vinči, sadrži prave riznice najraznovrsnijih predmeta: oruđe i oružje od kamena i kosti, posuđe za svakodnevnu upotrebu, raskošno dekorisane ritualne vaze, veliki broj antropomorfnih i zoomorfnih figurina, nakita od raznih vrsta retkih, skupocenih materijala i bezbroj drugih predmeta, izrađenih u samoj Vinči ili pribavljenih iz udaljenih oblasti njene kulture, iz srednje Evrope, donjeg Podunavlja ili sa Mediterana. Mada je praistorijsko naselje u Vinči godinama iskopavano, ipak je ispitan samo njegov središnji deo. Na istraženom prostoru Vinče nađeno je, međutim, na hiljade predmeta koji danas krase mnoge muzejske zbirke u našoj zemlji i inostranstvu, a rad na njihovom proučavanju traje s nesmanjenim interesovanjem i danas. Na osnovu tih brojnih i veoma raznovrsnih predmeta, kao i ostataka arhitekture i korišćenih sirovina, može se pouzdano rekonstruisati cela istorija Vinče, odnosno materijalna i duhovna kultura brojnih generacija koje su u njoj živele, koje u umetničkom domenu nisu imale premca u tadašnjoj Evropi. Neki naučnici smatraju da vinčansko pismo, koje je koristilo poljoprivredno stanovništvo u religiozne svrhe, predstavlja najraniju formu pisma ikad nadjenu, nekoliko hiljada godina stariju i od egipatskog i sumerskog pisma. Obzirom da su vinčanski simboli starosti od 7. do 4 milenijuma p.n.e i dekorisani simboli starosti od 8000 do 6500 godina, pronadjeni na predmetima u grobnicama veoma malog obima, jezik koji predstavljaju nije poznat, te je malo verovatno da će ikada biti protumačen.
Lepenski Vir je spektakularno arheološko nalazište u Srbiji. Lepenski Vir je i naziv velikog vira na sredini Dunava kod Đerdapske klisure, zvane “gvozdena kapija”, udaljen oko 15 km od Donjeg Milanovca. Lepenski Vir je otkriven i istražen šezdesetih godina 20. veka, kao deo projekta očuvanja arheoloških iskopina tokom izgradnje veštačkog jezera uzvodno od izlaza Dunava iz Gvozdene Kapije. Djerdapska klisura sa Gvozdenom kapijom je središte Nacionalnog Parka Djerdap, u prijemnoj fazi UNESCO svetskog nasledja. Lepenski Vir je mezozoički arheološki kompleks, što znači da datira iz srednjeg kamenog doba. Lepenski Vir je naseljen prvim stočarima u Evropi oko 8000 godina p.n.e, nakon otapanja ogromnih ledenih glečera koji su obuhvatali veći deo severne hemisfere. Ljudi Lepenskog Vira su bili "deca Sunca" i gradili neobične kolibe trapezastog oblika, sa pravouganim ognjištem i sa malenim grobovima u istoj jedinici. Lepenski Vir je najpoznatiji po vrhunski isklesanim kamenim figurama ljudi sa velikim očima i ribolikim usnama, verovatno u svrhu obožavanja idola lovaca i ribara, zavisnih od moćne reke Dunav. Na arheološkom nalazištu Lepenski Vir i muzeju na otvorenom, otkriveni su primerci nakita i oruđa od kosti i kamena, kao i isklesane kamene ploče sa simbolima i znakovima koji najverovatnije predstavljaju osnovno pismo čovečanstva /vinčansko pismo/. Poseta Lepenskom Viru se toplo preporučuje svakome, a posebno posetiocima Srbije !
Viminacijum je izuzetno arheološko nalazište u Srbiji u blizini Kostolca, koje vraća slavu rimskih naselja na teritoriji Srbije. Viminacijum je bio centar rimske provincije Gornje Mezije /Moesia Superior/ i prelazni deo izmedju Zapada i Istoka. 323. godine n.e. je Konstantin Veliki prebacio sedište Rimske Imperije u grad Bizantium na Istok, u Konstantinopolj /današnji Istambul/, kao formalni centar kulture i države. Prostor nekadašnjeg rimskog grada i vojnog logora Viminacijuma /više od
450 hektara šire gradske i 220 hektara uže gradske teritorije/, čini danas jednu od najuzbudljivijih turističkih znamenitosti Srbije. Po ostacima koji su pronađeni, arheolozi tvrde da su u IV i V veku u Viminacijumu postojale velike palate od kamena koje su imale neku vrstu centralnog grejanja putem tople vode. Značajnije palate Viminacijuma su bile ukrašene reljefima, mozaicima i statuama, koje i danas uzbudjuju njegove brojne posetioce. Za vreme vladavine cara Hadrijana, Viminacijum postaje centar rimske provincije Gornje Mezije, koja je teritorijalno obuhvatala današnju Srbiju. Opljačkan i uništen sredinom V veka, Viminacijum je ostao zaboravljen pod zemljom kao Pompeji. Ta analogija, ali i činjenica da ostaci rimskog grada i vojnog logora Viminacijum predstavljaju svetski kulturni i istorijski dragulj, razlog su što je Viminacijum dobio naziv "balkanski Pompeji". Viminacijum je bio glavni odbrambeni punkt ovog dela Limesa, pa je stoga u njemu, od Filipa I do Galijena, povremeno bio kovan i carski novac od srebra.
Felix Romuliana je izvanredno arheološko nalazište u Srbiji. U selu Gamzigrad, južno od Dunava, 11 km od Zaječara i 238 km od Beograda, na površini od 6,5 ha nalaze se ostaci veličanstvene kasnoantičke utvrđene palate Felix Romuliana. Palata je izgrađena između 297. i 311. godine naše ere po zamisli rimskog imperatora Gaja Valerija Galerija Maksimijana, u raskošnom stilu antičke arhitekture, nakon pobede nad Persijancima, sa ciljem da bude bezbedno boravište. Moćni harizmatični imperator Galerijus je rođen u ovoj raskošnoj palati, a posle smrti sahranjen na obližnjem brdu Magura u mauzoleju, uz svoju pokojnu majku Romulu, po kojoj je ovo arheološko naselje i nazvano. Arheološka ispokapavanja u palati Felix Romuliana su otkrila carsku rezidenciju sa mozaicima izvanredne lepote, prelepu statuu imperatora Galerijusa, hram posvećen božanstvima Jupitera i Herkula, javna kupatila i veličanstvene slavoluke na ulazu u palatu. Od 2007. godine je Felix Romuliana deo UNESCO svetske kulturne baštine i meta znatiželjnih posetilaca, kao i mnogobrojnih istraživača i arheoloških stručnjaka iz Srbije i čitavog sveta.
Na 298 km od Beograda, 8km od Novog Pazara, na putu koji vodi ka Manastiru Sopoćani, nalaze se ostaci monumentalne tvrdjave Gradina iz 9. veka, koja skupa sa Crkvom Sv. Apostola Petra i Pavla, Manastirom Djurdjevi Stupovi i Manastirom Sopoćani, predstavlja remek delo ljudske kreativnosti i jedinstveno svedočanstvo kulturne tradicije Srbije - Stari Ras. Ras je osnovan izmedju 8. i 10. veka, kada postaje centar srednjovekovne srpske države. Najznamenitije utvrdjenje na istočnoj granici srpskih država ranog Srednjeg veka, Ras je preko latinskog oblika Rascia, postalo ime za celu srednjovekovnu Srbiju. Nakon što se Srbija u 12. veku proširila na istok, te sredinom 14. veka zauzimala prostor od Dunava do Korintskog Zaliva i od Trakije do Jadranskog mora, Ras je ostao u središtu države značajnog verskog i kulturnog identiteta. Stradao je u naletu Mongola 1242. godine, te kasnije iništen od Turaka, tako da se danas od slavnog Rasa, mogu videti samo ostaci zidina nepravilnog oblika, ojačani sa pet kula, dok se unutar njih razaznaju osnove nekoliko objekata.
Danas je grad Ras u nezaštićenim ruševinama okruženja grada Novog Pazara, koji je nastao kao trgovačko središte srednjovekovnog Rasa. Od 1979. godine je Ras, zajedno sa Crkvom Svetih apostola Petra i Pavla, manastirom Djurdjevi Stupovi i manastirom Sopoćani, deo svetskog UNESCO kulturnog nasledja.
Caričin Grad - Iustinana Prima je zahvaljujući svojoj ustanovljenoj crkvenoj i vojnoj arhitekturi, urbanom planiranju, gradnji kuća i ostacima materijalne kulture, jedno od najznačajnijih vizantijskih arheoloških nalazišta na Balkanu. Caričin Grad na jedinstven način omogućava buduća istraživanja. Najraniji tragovi života ljudi na ovom području potiču iz mlađeg kamenog doba ili neolita, oko 3000. godine pre nove ere. Ostaci kasnoantičkog grada - zadužbine vizantijskog cara Justinijana rođenog u obližnjem u selu “Taurisium”, potvrdjuju činjenicu da je ovde postojao jedan od najvećih i najbogatijih vizantijskih gradova. Iustiniana Prima se sastojala od tri dela : Srednji, Donji i Gornji Grad, bogat mnoštvom vizantijskih palata i bazilika, opasana bedemom sa kulama. Iustiniana Prima je bila na vrhuncu slave svega osam decenija, od 535. do 615. godine, prostirući se na površini od 42000 m2. Nalazi se 28 km od Leskovca i 8 km severozapadno od Lebana u podnožju planine Radan u južnoj Srbiji. Caričin Grad - Iustiniana Prima je predstavljao administrativni i crkveni centar čitave zapadne Ilirije /tadašnje vizantijske pokrajine koja je danas centralni Balkan/. Otkriveno je devet vizantijskih bazilika i crkva sa krstinicom, koje su gradjene opekom, sa podovima ukrašenim mozaicima. Ove gradjevine predstavljaju najmonumentalnije primere vizantijske arhitekture na Balkanu. Ubrzo nakon smrti cara Justinijana, Caričin Grad osvajaju brojna slovenska plemena, te je početkom 7 veka n.e. prepušten nestanku i propadanju. Pretpostavlja se da je propadanje Caričinog Grada bilo uslovljeno u prvom redu zapuštanjem vodosnabdevanja, po svoj prilici uništenjem akvadukta i presušivanjem akumulacije na Caričinskoj Reci.
Petrovaradinska tvrdjava je građena od 1692. do 1780. godine. Njen idejni tvorac je Markiz Sebastijan Voban, francuski vojskovođa, arhitekta i pisac iz doba Luja XIV. Tvrđava je nastajala u doba austrijskih vladara Leopolda I, Josifa I, Karla VI, Marije Terezije i Josifa II. Vremenom je tvrđava, zbog svog izuzetnog položaja i strateskog značaja stekla ime "Gibraltar na Dunavu". Pored brojnih istorijskih spomenika, na tvrđavi se nalaze i Akademija umetnosti, Muzej grada Novog Sada, ugostiteljski objekti, ateljei novosadskih umetnika. Najveća znamenitost Petrovaradinske tvrđave su podzemne vojne galerije, komunikacioni sistem na četiri nivoa, zidan stepenasto u dužini od 16 km. Svakog jula je Petrovaradinska tvrđava centralno mesto održavanja muzičkog festivala Exit. ATELJE 61 – jedinstvena umetnička radionica za izradu rucno radjenih tapiserija je jedan je od malobrojnih centara umetnosti tapiserije u svetu, u kojem se izvodi, neguje, sistematski čuva i populariše tapiserija. Od osnivanja Ateljea 1961. godine do danas u radionici je izvedeno preko 800 dela u tapiseriji, a bogata i vredna zbirka tapiserija broji preko 200 dela koja "osvajaju srca" ljubitelja umetnosti.
U južnom predgrađu Prištine, u blizini manastira Gračanica se nalaze ostaci arheološkog nalazišta Ulpijana, koje je bilo najveće i najznačajnije rimsko i ranohrišćansko naselje Gornje Mezije na današnjoj teritoriji Kosova i Metohije. Grad Ulpijana/Ulpiana/ je procvetao u periodu od 2. do 4. veka n.e. kada je bio sedište episkopije i poznat kao municipium splendidissima. Otkriveni su velelepni delovi naselja : ranohrišćanska bazilika, nekropole, castrum, bedemi... Teritorija RES PUBLICA Ulpiana - na jugu se graničila s teritorijom kolonije Scupi, na severu i severozapadu dopirala je do stanice Ad Fines kod Kuršumlije. Tragovi rudarske delatnosti na ovom prostoru koji potiču iz perioda pre dolaska Rimljana, ipak ukazuju da je starije naselje domorodaca svakako postojalo. Istorijski podaci potvrđuju boravak Cara Teodosija u Ulpijani 380. godine n.e. Ulpijanu su dva puta razorili Goti, da bi konačno bila uništena zemljotresom 518. godine. Ponovo ju je obnovio Car Justinijan sredinom 6. veka, od kada nosi naziv Justinijana Sekunda /Iustiniana Segunda/. Najznačajnije obeležje Ulpijane je podzemna grobnica sa sarkofagom od belog mermera i podnim mozaicima izuzetne lepote. Grad kontinuirano živi do pred sam početak 7. veka, kad su ga porušili Avari i Sloveni.
Na visokoj steni iznad Dunava, Karatašu, nalaze se ostaci Diane, jednog od najvećih i najočuvanijih rimskih utvrđenja (kastruma) na Dunavu. Izgrađeno je od kamena tesanika u vreme cara Trajana, verovatno 100-101. godine, istovremeno sa prokopavanjem kanala, kada je omogućena bezbednija plovidba Dunavom. Diana je pravougaoni kastrum dimenzija 100 sa 200 m, sa uvučenim kulama na bedemima. Konačan izgled dobija krajem 3. i početkom 4. veka dodavanjem bedema sa isturenim kulama koji se prostiru ka Dunavu, zatvarajući i štiteći deo obale. Sredinom 5. veka razaraju ga Huni, a oko 530. godine obnavlja ga car Justinijan. Pored ostataka bedema sa kapijama i kulama, u unutrašnjosti utvrđenja otkrivene su vojne barake i drugi objekti, a iznad bedema utvrđeno je postojanje svetilišta, nekropole i manjeg naselja. Izuzetan arheološki materijal (raznovrsni predmeti za svakodnevnu upotrebu, skulpture od mermera i bronze) ukazuje da je pored uloge vezane za odbranu kanala, na Diani postojao značajan ekonomski centar sa pristaništem.
Tvrđava Maglić se nalazi u južnoj Srbiji, u dolini reke Ibar, oko 15 km jugozapadno od Kraljeva. Tvrđava Maglić je izvanredan primer srpskog srednjovekovnog utvrđenja. Tvrđavu Maglić je izgradio u 13. veku Kralj Stefan Prvovenčani sa namerom odbrane obližnjih manastira Žiče i Studenice, kao i u svrhu lakše kontrole doline reke Ibar. Tokom 14. veka tvrđava Maglić je bila sedište Arhiepiskopa Danila II koji je napisao čuvenu biografiju prvih srpskih vladara. Tvrđava Maglić se sastoji od sedam kula i donžon kule spojene bedemima debljine 2 metra, raspoređenih u pravougaoni oblik. U utvrđenju Maglić se nalaze ostaci palata, crkve Sv. Djordja i smeštajnih prostorija. Do tvrđave se stiže uzanom krivudavom stazom od pešačkog mosta ispod podnožja uzvišenja sa koga dominira Maglić, odakle se pruža veličanstven pogled na dolinu reke Ibar i okolinu.
Starčevo je arheološki lokalitet koji se nalazi na levoj obali Dunava, 8 km od Pančeva, severozapadno od sela Starčeva. Zbog izuzetnog značaja otkrivenih nalaza (naročito specifične keramike slikane belom, crnom i crvenom bojom), kultura starijeg neolita na prostoru centralnog Balkana dobila je ime starčevačka kultura. Na lokalitetu Starčevo su otkrivene zemunice prečnika 2-6 m, kružnog i elipsoidnog oblika, od kojih su dve sadržale peći. U samom naselju, među zemunicama je pronađeno nekoliko grobova, kao i brojni predmeti, kameno i koštano oružje i oruđe. Proučavanje specifične starčevačke keramike i njenih veza sa slikanom keramikom neolitskih kultura u Podunavlju, Grčkoj i Bliskom Istoku omogućava otkrivanje pravaca kretanja prvih nosilaca neolitskih kultura u našim oblastima. Starčevacka kultura je u svojoj najmlađoj fazi, periodu starijeg neolita, bila paralelna sa vinčanskom kulturom.
Danasnja teritorija Srbije
je nekada bila deo Rimske Imperije. Mnogi rimski imperatori su rodjeni u Istocnoj Srbiji, gde danas postoje mnoga arheoloska nalazista, medju kojima je i Timacum Minus, koji je nazvan po antickom nazivu reke Beli Timok / Timacum, koji na ovom mestu nastaje od Svrljiskog i Trgoviskog Timoka. Timacum Minus /Ravna, Kuline ili Gradište/ je najstarije anticko vojno utvrđenje u timočkoj oblasti. Arheoloski lokalitet Timacum Minus se nalazi nadomak sela Ravna, na levoj obali Belog Timoka, severo-istocno od Knjaževca, na jugoistocnim padinama planine Tupiznice. Utvrđenje Timacum Minus i prateće naselje datiraju iz I veka naše ere i kroz cetiri obnove traju sve do Justinijanovog doba i obnove carstva u VI veku. Timacum Minus je bio administrativno središte šireg regiona /territorium/, čija je privredna osnova rudarenje - eksploatacija i primarna prerada bakra. Ovom oblasti, koja je bila carsko vlasništvo, upravljao je namesnik provincije i zapovednik legije, dok je poslove na terenu organizovao prefekt teritorije sa svojim štabom /officium/. Ruda se vadila u dolini Trgovičkog Timoka, kao i u podplaninskom delu Stare Planine.
Timacum Minus utvrđenje pravougaone osnove /110×138,5 m/ nastalo je u I veku. Bilo je sagrađeno od zemljanih bedema, sa drvenim kulama na uglovima i palisadom, okruženo rovom. Pominje se 78. godine kao sedište jedne rimske jedinice - kohorte I Thracum Syriaca, koja je prebačena u Gornju Meziju i kojoj je dodeljena Cohors II Aurelia Dardanorum. Obnovom i dogradnjom utvrđenje Timacum Minus dobija kule u čije su zidove ugrađeni spomenici sa obližnje nekropole iz ranijeg perioda. Utvrđenje od kamena na približno istom prostoru sa zaobljenim uglovima sa unutrašnje strane, gde su se nalazile četvorougaone kule sagrađeno je od tesanog kamena i rečnih oblutaka u malteru. Na sredini zapadnog bedema smeštena je kapija /porta principalissinistra/, širine 3 metra sa po jednom kulom kvadratnog plana sa strane, dok je severni bedem imao jednostavan prolaz /porta decumana/, širine 2 metra. Unutrasnji prostor utvrdjenja bio je ispunjen razlicitim gradjevinama /zitnica - horreum, stabska zgrada - principia/. Poslednja obnova utvrđenja je iz doba cara Justinijana. Ravna je tada bila deo unutrašnjeg limesa zaštite carstva od provale varvara. Karakteristično je da zidovi pojedinih kula formiraju trougao ili petougao sa šiljastim završetkom na spoljnoj strani. Ovakva ojačanja dobijaju i druga utvrđenja iz tog perioda, ili samo pojedine kule na mestima gde se očekuje najžešći napad neprijatelja. Desetine primeraka rimskih spomenika karakteristicnih po natpisima koje nose /zrtvenika, carskih pocasnih natpisa, nadgrobnih stela i sl./, kao i brojni primerci anticke bronzane i mermerne skulpture, nakit, keramicke i staklene posude, novac, reljefi i drugi predmeti visoke umetnicke i zanatske vrednosti, pronadjeni su u toku ovih sistematizovanih naucno-istrazivackih radova. Veliki broj pronalazaka su pronasli lokalni stanovnici prilikom poljoprivrednih radova na selu. U srednjem veku je na ovom prostoru bila velika nekropola. Iz sacuvanih opisa i planova vidi se da je dominantan polozaj zauzimalo utvrdjenje sa visokim, dobro sacuvanim bedemima i kulama. U neposrednoj okolini razvijalo se naselje /20 hektara/, sa objektima za stanovanje, vilama, hramovima, termama...Tako ovaj park obuhvata nekoliko celina:
TVRDJAVA (I-VI veka nove ere) je sluzila kao logor rimske pomocne jedinice-kohorte i primala je od 500-1000 vojnika, pesaka i konjanika. Samo utvrdjenje od nastanka nekoliko puta je dogradjivano i cetiri etape se mogu videti na samim zidinama. Unutrasnjost logora bila je organizovana po uobicajenim rimskim normama (ukrstene pod pravim uglom, kapije sa porticima na sve cetiri strane utvrdjenja) uz izuzetak jedne kruzne gradjevine koja je verovatno sluzila za obezbedjenje pijace vode.
TERME poticu iz II veka n.e. a prepravljane su u IV veku. Pocivaju na sistemu stubica koji su drzali pod, a izmedju njih je strujao topao vazduh iz lozista i ravnomerno grejao prostorije. Ulaz se nalazio sa istocne strane i sluzio je kao garderoba, a imale su jos i mlako zagrejanu prostoriju i dve jace zagrejane prostorije sa po jedinim lozistem kao i hladno kupatilo sa manjim bazenom. Bila su omiljeno mesto za sastajanje vojnika. Nalaze sena obali Belog Timoka, stotinak metara od tvrdjave, a na jugozapadnom uglu utvrdjenja registrovani su ostaci jos jednog rimskog kupatila.
LAPIDARIUM se nalazi u skolskom dvoristu u Ravni i obuhvata zbirku kamenih spomenika pronadjenih prilikom arheoloskih istrazivanja u priodu od 1975-1990. god. Oni su mahom izvadjeni iz bedema utvrdjenja ili su dobijeni na poklon od mestana i od kolekcionara Ljubise Rajkovica-Kozeljca. U pitanju su obicno nadgrobni spomenici, pocasni spomenici, zrtvenici, a svi sa natpisom. Oni su veoma vazan i pouzdan izvor za proucavanje i poznavanje vojnih, administrativnih, etnickih, drustvenih, kulturnih i verskih zbivanja o kojima, osim starih podataka u zapisima ili jos nedovoljnim arheoloskim nalazima nema dovoljno podataka. Rimski spomenici sa natpisom iz Ravne nalaze se u muzeju u Nisu /lapidarium u niskoj tvrdjavi/.
Ovaj arheoloski kompleks obuhvata i Etno-park sa autentičnim primerima stambene narodne arhitekture i pratećim privrednim objektima (ambar, kazanica za pečenje rakije) sa kraja 19. i početka 20. veka.
Prva istraživanja datiraju iz 1899. godine (Antun fon Premerštajn i Nikola Vulić), dok u novije vreme ona počinju 1975.godine pod pokroviteljstvom Arheološkog Instituta iz Beograda i Zavičajnog muzeja iz Knjaževca.
Jedan deo ove bogate kolekcije cuva se danas u muzejima u Beogradu, Nisu, Zajecaru i Knjazevcu. O konzervaciji i restauraciji brine Zavod za zastitu spomenika kulture iz Nisa. Arheološka iskopavanja i konzervatorski radovi su u toku.
Damastion je bio drevni grad koga je u svojim radovima pominjao Strabon, bez tačne naznake o njegovom polozaju. Postoji nekoliko pretpostavki o polozaju ovog grada. Damastion ili Damastium je naselje Ilirsko-Panonskog regiona, verovatno u blizini danasnjeg Kosovo i Metohije, poznato po rudnicima srebra.. Pronadjen je novac sa natpisom Damastion, koji potiče iz juzne Srbije, istočne Makedonije i zapadne Bugarske. Najnovija istrazivanja potvrdjuju pretpostavku o polozaju Damastiona na Krsevici, jugoistočno od Vranja /juzna Srbija/. Grad je bio naseljen ilirskim/dardanskim plemenom Damastini, kojim je u 4. veku p.n.e upravljao kralj Bardyllis. Grad je u starom veku bio poznat po srebrnim rudnicima, čija pozicija, kao i samog grada, danas jos nije poznata. U 5. veku p.n.e. su grad zauzeli Grci iz Egine. Protok novca grada Damasiona, ukljucivao je Dardaniju /danasnja teritorija Kosova i doline Morave/ i dalje, kao i zapadnu i juznu Jadransku obalu. Grad Damasion i njegove rudnike srebra je osvojio Filip II Makedonski nakon pobede nad dardanskim kraljem Bardilisom. Posle petog veka pre nove ere i Peloponeskih ratova izbegli Grci iz Egine i grada Mende osnovali su grad Damastion, čuven po kovanju srebrnog novca i izvozu tog plemenitog metala koji su vadili iz okolnih rudnika. U okolini Krševice, kako svedoče i toponimi, bilo je dosta rudnika olova i srebra koji su se koristili od najstarijih vremena do Sasa, pa i kasnije. Na Krševici je nađen i srebrni novac damastion. U naseobini koja ima sve odlike urabnog naselja živelo se luksuzno. Nađena je luksuzna keramika, po amforama se vidi da je vino i maslinovo ulje ovde dopremano sa Tasosa i iz Mende, a zauzvrat na jug je putovalo srebro. Najveći deo naselja se nalazio na padinama podno akropole, a poslednje tri godine arheolozi istražuju podnožje lokaliteta, jer je tu otkriven, osim monumentalnog rezervoara za vodu koji je jedina sasvim očuvana antička građevina, i niz zdanja, i masivna obaloutvrda, bedem uz Krševičku reku. Bezmalo je proteklo dve i po hiljade godina od nastanka naselja Damastion i one su učinile svoje. Vekovima je podgrađe zatrpavano, što nanosima reke, što zemljom sa uzvišice nad njim. Otkriven je čitav niz hlebnih peći. Uz zapadni bok rezervoara - najstarije i potpuno očuvane antičke građevine, jedine takve kod nas - ka padini otkriveni su ogromni pitosi, ali i veliki blokovi kamena sa dosta materijala. Kale /Turski naziv za utvrdjenje/ se nalazi u blizini Bujanovca, na jednom od najvisih uzvišenja koja se spuštaju sa vrhova planine Rujan prema Juznoj Moravi i vranjskoj dolini. Naselje je imalo izuzetan strateški polozaj, a najstariji pronalasci poticu iz kasno-bronzane i rane gvozdene ere. Najvazniji ostaci ruševine gradjevina, kao i bogatstvo arheološkog materijala imaju svojstva urbanog naselja iz 4. veka i prvih decenija 3. veka p.n.e. Centar naselja i okolina koja se prostire do doline Krševicke reke, su zauzimali površinu od oko 4 hektara. U podnozju brda se danas nalaze seoske kuce sa baštama, a kameni blokovi uzeti sa obliznjeg nalazišta se jos uvek mogu videti u zidovima seoskih kuca. Današnje naselje lezi upravo ispod prostora starog naselja, a prema brojnim podacima, ovde se nalaze i grobovi drevnih stanovnika. Grad je bio za šticen sa dve strane širokim zidom, dok su ostaci gradjevina iz razlicitih perioda gradnje, na koje su cesto uticali recni nanosi, su pronadjeni na zaravni. Skup gradjevina koje poticu iz poslednjeg nanosa, je pronadjen u sredistu naselja. Istocne i severne gradjevine sa nekoliko prostorija su bile izgradjene od kamena i cigle susene na suncevim zracima i pokrivene velikim crepovima. Naselje se takodje prostiralo preko severoistocnih padina prema reci, ali zbog gustog zelenila, istrazivanje ovog podrucja je jos uvek u pocetnoj fazi. U rovovima pronadjenim prema jugozapadnoj strani zaravni koja je obuhvatala odredjene gradjevine, dve srebrne drahme Aleksandra III I jedan bronzani novcic Demetriosa Poliorketesa je pronadjen. Takodje bronzani Demetriosov novcic je pronadjen u sredisnjem delu koji obuhvata severne gradjevine. Oni zasad ukazuju, na ostatke značajnog objekta koji tek treba da se ispita. Radovi i arheološka istraživanja u Krševici kod Bujanovca još traju.
Municipium Dardanorum DD je rimski grad u dolini Ibra, u blizini sela Sočanica, 27 km severno od Kosovske Mitrovice. Rimsko naselje u Sočanici osnovano je u 2. veku nase ere. Municipium Dardanorum DD predstavlja jedan od najznačajnijih rudarskih centara Gornje Mezije u središtu prostrane rudne oblasti, bogate rudama olova, srebra i zlata, koja je zahvatala planine Rogoznu i Kopaonik. Grad je zahvatao povrsinu od 30 ha. Status municipijuma dobija u 2. veku. Središnji deo ovog kompleksa razmešten je na blagoj padini, terasama i u ravnici na desnoj obali Sočanske reke, na samom njenom ušću u Ibar. U to vreme rimsko stanovništvo se naseljava u ove krajeve zbog rudnih nalazišta olova, cinka i zlata. Krajem 4. veka grad je opusteo. Najobimnija istrazivanja ovog lokaliteta izvedena su krajem pedesetih i početkom sezdesetih godina 20. veka. Tada je istrazeno centralno gradsko jezgro, i otkriveni hram, forum na zapadnoj i istočnoj strani, horee, bazilika,deo vodovoda i terme u severozapadnom delu...Na podijumu u centru foruma podignut je hram posvećen Antinoju. U 3. i 4. veku sagrađene su žitnice, a južno od foruma je bazilika i delovi vodovoda. Zidovi nekih zgrada bili su ukrašeni freskama i pločicama od raznobojnog mermera. Otkrivena je i vila rustika i manja nekropola. U kasnijim istrazivanjima detaljno su istrazene i četiri gradske nekropole sa nekoliko zidanih grobnica i sarkofaga, kao i jos neke lokacije u okviru naselja, koje su otkrile postojanje velikog broja metalurskih objekata i mnostvo alata koji je upucivao na rudarstvo i metalurgiju kao osnovnu delatnost stanovnika ovog municipijuma. Istrazen je i veliki broj epigrafskih spomenika, uglavnom nadgrobnih spomenikia, ali i memorijalnih objekata, a posebno je značajan natpis koji govori o izgradnji hrama posvecenog Antinoju. Zasad nije poznata nijedna rudonosna teritorija na Balkanu u kojoj je ova aktivnost bila tako intenzivna i ostavila za sobom toliko tragova.
