Srbija je poznata po mnogobrojnim vrhunskim arheološkim nalazištima. Medju kojima je najstarije ljudsko naselje Lepenski Vir, staro 10000 godina. Pored spektakularnih otkrića u Lepenskom Viru, u Srbiji se nalazi mnoštvo rimskih i vizantijskih kulturnih spomenika, Beogradska tvrdjava Kalemegdan, Viminacium, Felix Romuliana, Mediana, Iustiniana Prima, Ulpijana - Iustiniana Secunda, Trajanova Tabla i mnogi drugi jedinstveni lokaliteti...
Municipium Dardanorum DD je nekadasnji rimski grad i značajan privredni centar u dolini Ibra, u blizini sela Sočanica, 27 km severno od Kosovske Mitrovice. Rimsko naselje u Sočanici osnovano je u 2. veku nase ere. Municipium Dardanorum DD predstavlja jedan od najznačajnijih rudarskih centara Gornje Mezije u središtu prostrane rudne oblasti, bogate rudama olova, srebra i zlata, koja je zahvatala planine Rogoznu i Kopaonik. Grad je zahvatao povrsinu od 30 ha. Status municipijuma dobija u 2. veku.
Starčevo je arheološki lokalitet koji se nalazi na levoj obali Dunava, 8 km od Pančeva, severozapadno od sela Starčeva. Starčevo predstavlja najstarije poloprivredno naselje stanovnika koji su gajili stoku u centralnom delu Balkana iz perioda od 5800 godina pre nove ere. Zbog izuzetnog značaja otkrivenih nalaza (naročito specifične keramike slikane belom, crnom i crvenom bojom), kultura starijeg neolita na prostoru centralnog Balkana dobila je ime starčevačka kultura. Na lokalitetu Starčevo su otkrivene zemunice prečnika 2-6 m, kružnog i elipsoidnog oblika, od kojih su dve sadržale peći.
Na 298 km od Beograda, 8km od Novog Pazara, na putu koji vodi ka Manastiru Sopoćani, na Pazarištu, nalaze se ostaci monumentalne tvrdjave Gradina iz 9. veka. Ovo zdanje, skupa sa Crkvom Sv. Apostola Petra i Pavla, Manastirom Djurdjevi Stupovi i Manastirom Sopoćani, predstavlja remek delo ljudske kreativnosti i jedinstveno svedočanstvo kulturne tradicije Srbije - Stari Ras. Ras je osnovan izmedju 8. i 10. veka, kada postaje centar srednjovekovne srpske države. Najznamenitije utvrdjenje na istočnoj granici srpskih država ranog Srednjeg veka, Ras je preko latinskog oblika Rascia, postalo ime za celu srednjovekovnu Srbiju.
Današnja teritorija Srbije je nekada bila deo Rimske Imperije. Tri metalurska regiona Istočne Srbije bogata zlatom, srebrom, gvozdjem i bakrom se mogu odrediti : 1. gornji tok reke Pek, metalla Pincensia, 2. područje izmedju Bora, Zlota, Crne Reke i Rgotine i 3. područje oko toka reke Beli Timok, medju kojima su dva poslednja bila organizovana kao territoria metallorum. Mnogi rimski imperatori su rodjeni u Istočnoj Srbiji, gde danas postoje mnoga arheološka nalazišta, medju kojima je i Timacum Minus, nazvan po antičkom nazivu reke Beli Timok - Timacum, koji na ovom mestu nastaje od Svrljiškog i Trgoviškog Timoka. Timacum Minus /Ravna, Kuline ili Gradište/ je najstarije antičko vojno utvrđenje u timočkoj oblasti. Arheološki lokalitet Timacum Minus se nalazi nadomak sela Ravna, na levoj obali Belog Timoka, severo-istočno od Knjaževca, na jugoistočnim padinama planine Tupižnice.
Ovde je iskopan i kip Dionisa, boga vina starih Rimljana. Podaci govore da su se rimske legije okrepljivale kvalitetnim vinima s ovog područja pre polaska u vojne pohode. U zapisima antičkih pisaca iz trećeg i četvrtog veka knjaževački kraj je opisan kao vinogroje.
Trajanova tabla - Tabula Traiana je latinski natpis posvećen rimskom caru Trajanu, urezan na isklesanoj steni koja se nalazi iznad djerdapske klisure. Trajanova tabla je deo skupa rimskih spomenika na takozvanom rimskom putu, koji je od Beograda vodio ivicama planina uz desnu obalu reke Dunav, do veličanstvenog mosta preko Dunava, kojeg je sagradio Apolodor iz Damaska po nalogu cara Trajana. Trajanov most je prvi rimski most izgradjen na donjem toku Dunava. Tokom više od hiljadu godina je Trajanov most bio najduži most u pogledu ukupne dužine /1079,50 metara/ sa dvadesetak stubova visokih oko 35 metara i širokih oko 20 metara, raspona lukova koji su se uzdizali dvadesetak metara iznad vode. Put kroz Djerdapsku klisuru završen je 103. godine i njegova izgradnja u svrhu brže i bezbednije plovidbe, kao i veliki broj utvrdjenja, svedoče o vojnom značaju Djerdapa za Rimsku Imperiju.
Tvrđava Maglić se nalazi u južnoj Srbiji, u dolini reke Ibar, oko 15 km jugozapadno od Kraljeva. Tvrđava Maglić je izvanredan primer srpskog srednjovekovnog utvrđenja. Tvrđavu Maglić je izgradio u 13. veku Kralj Stefan Prvovenčani sa namerom odbrane obližnjih manastira Žiče i Studenice, kao i u svrhu lakše kontrole doline reke Ibar. Tokom 14. veka tvrđava Maglić je bila sedište Arhiepiskopa Danila II koji je napisao čuvenu biografiju prvih srpskih vladara.
U južnom predgrađu Prištine, u blizini manastira Gračanica se nalaze ostaci arheološkog nalazišta Ulpijane, koje je bilo najveće i najznačajnije rimsko i ranohrišćansko naselje Gornje Mezije - Moesia Superior na današnjoj teritoriji Kosova i Metohije. Grad Ulpijana /Ulpiana/ je procvetao u periodu od 2. do 4. veka n.e. kada je bio sedište episkopije i poznat kao Municipium Splendidissima. Otkriveni su velelepni delovi naselja Ulpijane : ranohrišćanska bazilika, nekropole, castrum, bedemi... Teritorija RES PUBLICA Ulpiana - na jugu se graničila s teritorijom kolonije Scupi, na severu i severozapadu dopirala je do stanice Ad Fines kod Kuršumlije.
Viminacijum je izuzetno arheološko nalazište u Srbiji u blizini Kostolca, koje vraća slavu rimskih naselja na teritoriji Srbije. Viminacijum je bio glavni grad rimske provincije Gornje Mezije /Moesia Superior/, vojni logor sa stacioniranom rimskom VII legijom Klaudija u periodu od 1. do 4. veka nove ere, koji je korišćen kao prelazni deo izmedju Zapada i Istoka. 323. godine n.e. je Konstantin Veliki prebacio sedište Rimske Imperije u grad Bizantium na Istok, u Konstantinopolj /današnji Istambul/, kao formalni centar kulture i države. Prostor nekadašnjeg rimskog grada i vojnog logora Viminacijuma /više od 450 hektara šire gradske i 220 hektara uže gradske teritorije/, čini danas jednu od najuzbudljivijih turističkih znamenitosti Srbije.
Vinča je najveće i najznačajnije istraženo neolitsko naselje u Evropi. Vinča je arheološko nalazište smešteno na desnoj obali Dunava, 11 km istočno od Beograda, gde su tokom arheoloških istraživanja s početka 20. veka, pronadjeni ostaci osam neolitskih naselja. Na ovom mestu, gde se preko doline Bolečice i Dunava razigrani reljef Šumadije susreće sa banatskom ravnicom, nalazila se između 4500. i 3500. godine pre n. e. metropola jedne sadržajima prebogate kulture, vinčanske kulture. Vinčansku kulturu karakterišu pravougaone kolibe od drveta, blata i slame gradjene na zemlji, crna ili siva keramika sa ugraviranim ukrasima, figurine ljudskog oblika crvene boje, pogrebni rituali...
Zvečan je vizantijski i srpski srednjovekovni grad i tvrdjava na Kosovu i Metohiji, nedaleko od istoimenog naselja, severno od Kosovske Mitrovice. Zvečan se nalazi u blizini ušca reke Sitnice u Ibar, na vrhu ugasene vulkanske kupe, koja se na visini od oko 800 metara uzdiže iznad reke Ibar. Svojim položajem na stenovitom kupastom uzvišenju, tvrdjava Zvečan dominira dolinom u kojoj su se nekada ukrštali važni karavanski putevi /prema Kosovu i Metohiji na jugu, Ibrom za Moravsku dolinu ka severu i za Bosnu ka zapadu/, da bi kasnije služila i za zaštitu trepčanskih rudnika. Nije poznato kada je tvrdjava Zvečan podignuta, jer postoje podaci o postojanju utvrdjenja još iz praistorije i antičkog perioda. Mnogi vladari su se smenjivali u Zvečanu, ali se prvi put pominje u pograničnim borbama Srba sa Vizantincima na Kosovu Polju izmedju 1091. i 1094. godine. 1093. godine je Zvečan bio pogranična utvrda raškog zupana Vukana /kraj 11. veka/ koji je odavde kretao u svoje pohode na Kosovo, tada u sastavu Vizantije, da bi upravo u Zvečanu započeo mirovne pregovore sa vizantijskim carem Aleksijem I Komninom. Postoji zapis da je Stefan Nemanja, nakon pobede nad Vizantincima 1170. godine, nalozio da se u crkvi Svetog Djordja na Zvečanu odrzi sluzba za srecan ishod bitke. U zvečanskoj tvrdjavi se nalazio jedan od kraljevskih dvorova dinastije Nemanjic, a u njoj je svoj zivot, na misteriozan način, 11. novembra 1331. godine okončao kralj Stefan Dečanski. Sin Cara Dušana, Kralj Uroš je grad Zvečan dodelio Celniku Musi, zetu Kneza Lazara. Knez Vojislav Vojinovic /oko 1355 - 1363/ ga je 1363. godine primorao da mu preda Zvečan u zamenu za Brvenik na Ibru, tako da se on od toga doba nalazi u njegovom posedu, odnosno njegovog naslednika velikog Zupana Nikole Altomanovica /1366 - 1373./, posle čega grad ulazi u sastav drzave Vuka Brankovica. Upravu nad tvrdjavom Zvečanom Turci su zauzeli neposredno posle kosovskog boja /1389./, te je u njemu postojala stalna vojna posada do 18. veka, kada je grad napušten i prepušten zubu vremena. Zvečanski Grad je bio napusten u 17. veku, da bi tokom austrijskog prodora na Balkansko poluostrvo, krajem 17. veka, ponovo imao osmanlijsku posadu, koja se jedino u njemu odrzala do 1689. godine, kada su Austrijanci, potpomognuti pobunjenim Srbima, prodrli do Skoplja, predvodjeni pukovnikom Pikolonimijem.
