U Srbiji su kroz vekove tockom burne istorije urezana obelezja i obicaji razlicitih religija, o kojima danas svedoci znacajno kulturno nasledje kroz ocuvana graditeljska zdanja. Ona predstavljaju harmonican prikaz razlicitih tumacenja sustine, koje upravo zato, iako pod izrazitim uticajima celovitosti kojima pripadaju, zasluzuju posebnu paznju posmatraca. Pravoslavne manastire su sirom Srbije gradili njeni mudri i vizionarski zaduzbinari, kao oaze kulture, istorije i identiteta srpskog naroda.
U okviru manastirskih celina nemerljivih lepota se odvijao zivot svetih monaha ispunjen mudroscu, ljubavlju i molitvom, jer su manastiri od nastanka do danasnjih dana sredista prosvecenog ucenja koja prenose na najsire slojeve stanovnistva.
Danas su manastiri, kao i cesto u proslosti, nosioci boljitka zivota naroda u okruzenju, jer se monastvo, osim svog redovnog poslusanja, bavi i poljoprivrednom proizvodnjom /za svoje potrebe i posluzenja brojnih poklonika i gostiju/. U riznicama srpskih pravoslavnih svetinja je sacuvana bogata srpska istorija, vidljiva u velicanstvenom fresko-slikarstvu, ocuvanim rukopisima, svetim relikvijama i jevandjeljima. Na teritoriji Srbije postoje mnogobrojne svetinje koje su znacajno spomenicko i kulturno nasledje, medju kojima su neki uvrsteni u UNESCO svetsku kulturnu bastinu. Stoga su srpski pravoslavni manasiri osnovni motiv mnogih PANACOMP aranzmana, kao nas doprinos sveukupnoj "mentalnoj ekologiji".
Miroslavljevo Jevandjelje je najstariji i najlepši spomenik srpske pismenosti napisan na srpskom jeziku ćiriličnim alfabetom oko 1180. godine. 2005. godine je upisan je u listu UNESCO kulturnih vrednosti. Miroslavljevo Jevandjelje je srednjovekovni pozlaćeni rukopis "krasnopisan" ukrasima za humskog kneza Miroslava, sina Zavide i brata Velikog Zupana Stefana Nemanje. To je jedan od najrasko š nijih i najdragocenijih rukopisa svoje vrste i najstarija srpska knjiga na ćirilici. Knjiga u kožnom povezu sa 181 listova minijatura i kaligrafije izuzetne lepote pripada grupi prosvetljenih rukopisa posebne vrste i ikonografije nastale spajanjem elemenata sa Zapada /Italije/ i Istoka /Vizantije/. Srpski srednjovekovni rukopis je jedno od najvažnijih svedočanstava tokova umetničkih uticaja sa Zapada i obrnuto. Miroslavljevo Jevandjelje predstavlja liturgijske sadržaje Jevandjelja i razvoja srpske srednjovekovne ornamentike, a takodje opisuje hrišćanske knezove sa kraja 12. veka. Ovaj srednjovekovni rukopis neprocenjive vrednosti, vrhunski pergament i pozlata, bogatstvo bojene ornamentike i pozlaćeni inicijali, jezička složenost i raznovrsnost oblika napisanih za srpskog kneza Miroslava je gotovo potpuno sačuvan. Sudeći po ostacima voska jasno je da Miroslavljevo Jevandjelje nije često korišćeno u liturgijske svrhe. Tokom otomanske vladavine Miroslavljevo Jevandjelje je pohranjeno u Manastiru Hilandaru na Svetoj Gori. Danas se Miroslavljevo Jevandjelje čuva u Narodnom Muzeju u Beogradu svedočeći o burnoj, osam vekova dugoj istoriji rukopisa, koji je univerzalna baština. Miroslavljevo Jevandjelje je drugi po redu poretni kulturni spomenik upisan u svetsko nasledje, nakon upisa celokupne arhive svetski čuvenog i genijalnog pronalazača, istrazivača i naučnika srpskog porekla, Nikole Tesle (1856-1943).
Manastir Banja ili Manastir Svetog Nikole Dabarskog, kako je ranije nazivan, nalazi se u neposrednoj blizini Priboja, na uzvišenoj zaravni Banja Brdo, na desnoj obali reke Lim. Manastir nosi ime po lekovitim izvorima na manastirskom imanju koji su korišćeni za lečenje od davnina. Banjsko lečilište se nalazi upravo kod manastirskog poseda. Manastir posvećen Svetom Nikoli Dabarskom u naselju Pribojska Banja je zaduzbina Nemanjića i jedan je od najstarijih i najvažnijih srpskih manastira. Manastir Banja se pominje u 12. veku u Studeničkom tipiku, kada je njegov iguman učestvovao u izboru studeničkog igumana.
Manastir Banjska sa crkvom posvećenom Svetom Stefanu sagrađen je izmedju 1313. i 1317. godine, kao zadužbina srpskog kralja Stefana Uroša II Milutina, jednog od najmoćnijih vladara iz dinastije Nemanjića i verovatno najmoćnijieg vladara na Balkanu svoga doba, koji je izgradio oko četrdeset zadužbina. Kralj Milutin je velepnu Banjsku namenio sebi za grobnu crkvu i tamo je najpre i bio sahranjen.
Svetinja Bela Crkva Karanska, koja nosi naziv po selu Karan u kome se nalazi, posvećena je Blagoveštenju. Podigao ju je na mestu nekadašnjeg rimskog naselja izmedju 1340. i 1342. godine i freskama ukrasio župan Petar Brajan sa ženom Strujom, sinom i tri kćeri.
Crkva Bogorodice Hvostanske, u podnožnju Morke Planine, u blizini sela Vrelo, dvadesetak km severoistočno od Peći, bila je crkveno sedište još u vreme vizantijske uprave. Danas je sravnjena sa zemljom, te su vidljivi samo temelji. Zapadni deo današnjeg Kosova i Metohije imalo je naziv Staro Hvosno. Staro Hvosno koje je obuhvatalo veci deo danasnje teritorije Metohije je pokrivalo teritoriju od 4.684 km2. Ovaj prostor je bogat mnoštvom velikih i bogatih manastira koje su izgradili srpski kraljevi /Dečani ili Pećka Patrijaršija/ i značajnim brojem srednjovekovnih crkava izgrađenih od strane lokalnih vlastelina /Velika Hoča, Orahovac, Crkolez, Vaganes, Zočište, Dolac.../ Dve velike trobrodne ranovizantijske bazilike potiču iz 6. veka.
Crkva Bogorodica Ljeviška je katedralna crkva posvećena Uspenju Bogorodice u Prizrenu koji je jedno vreme bio prestonica srpske države i omiljeni "carski" grad Dinastije Nemanjić. Najstariji temelji hrama trobrodne bazilike datiraju iz ranohrišćanskog perioda, na kojima je 1306. - 1307. Kralj Milutin izgradio svoju zadužbinu izuzetne arhitektonske lepote i priložio mnoga imanja i druge prihode. Posle proglašenja Srpske patrijaršije 1346. godine crkva Bogorodice Ljeviške je podignuta na rang mitropolije. Glavni brod hrama Crkve Bogorodiske Ljeviške je pretvoren u petokupolnu celinu sa osnovom upisanog krsta, a bočni brodovi su prevoreni u ambulatorijum. Ovo je bilo arhitektonsko delo bez premca u vizantijskoj arhitekturi početkom 14. veka.
Manastir Bukovo, posvećen Svetom Ocu Nikolaju Cudotvorcu nalazi se na 4 km od Negotina, na putu Zajecar-Negotin, na padini Bratujevačke kose. Ime manastira po predanju potiče od okolnih „bukovih šuma" ili ptice „buka" koje su živele ovde u nekadašnjim ritovima. Pisani podaci o ktitoru manastira ne postoje, ali postoje više predanja koja o tome govore. Po jednom predanju manastir je zadužbina srpskog kralja Milutina sa kraja 13. veka, podignut posle pobede nad bugarskim carem Sišmanom. Po drugom predanju ktitor manastira je Sveti Nikodim Tismanski koji je živeo u Timockoj Krajini, a po trećem ktitor manastira je bio neko iz vlastele istočne Srbije i potiče iz 15. veka.
Crna Reka je Manastir u Ibarskom Kolašinu, sa pećinskom crkvom svetog Arhanđela Mihaila oslikanom krajem XVI veka, u kojoj se čuvaju mošti svetog Petra Koriškog. Manastir Crna Reka nalazi se na tromeđi između Kosovske Mitrovice, Rožaja i Novog Pazara, u ataru sela Ribariće. Udaljen je od Ribarića oko dobar sat pešačkog hoda ili 15-ak minuta vožnje kolima.
Sagrađen u XIII veku, a obnovljen u XVIII veku, manastir Ćelije nalazi se na proplanku iznad reke Gradac kod Valjeva. Njegova izgradnja vezuje se za kralja Dragutina iz dinastije Nemanjića.
