U Srbiji su kroz vekove tockom burne istorije urezana obelezja i obicaji razlicitih religija, o kojima danas svedoci znacajno kulturno nasledje kroz ocuvana graditeljska zdanja. Ona predstavljaju harmonican prikaz razlicitih tumacenja sustine, koje upravo zato, iako pod izrazitim uticajima celovitosti kojima pripadaju, zasluzuju posebnu paznju posmatraca. Pravoslavne manastire su sirom Srbije gradili njeni mudri i vizionarski zaduzbinari, kao oaze kulture, istorije i identiteta srpskog naroda.
U okviru manastirskih celina nemerljivih lepota se odvijao zivot svetih monaha ispunjen mudroscu, ljubavlju i molitvom, jer su manastiri od nastanka do danasnjih dana sredista prosvecenog ucenja koja prenose na najsire slojeve stanovnistva.
Danas su manastiri, kao i cesto u proslosti, nosioci boljitka zivota naroda u okruzenju, jer se monastvo, osim svog redovnog poslusanja, bavi i poljoprivrednom proizvodnjom /za svoje potrebe i posluzenja brojnih poklonika i gostiju/. U riznicama srpskih pravoslavnih svetinja je sacuvana bogata srpska istorija, vidljiva u velicanstvenom fresko-slikarstvu, ocuvanim rukopisima, svetim relikvijama i jevandjeljima. Na teritoriji Srbije postoje mnogobrojne svetinje koje su znacajno spomenicko i kulturno nasledje, medju kojima su neki uvrsteni u UNESCO svetsku kulturnu bastinu. Stoga su srpski pravoslavni manasiri osnovni motiv mnogih PANACOMP aranzmana, kao nas doprinos sveukupnoj "mentalnoj ekologiji".
Miroslavljevo Jevandjelje je najstariji i najlepši spomenik srpske pismenosti napisan na srpskom jeziku ćiriličnim alfabetom oko 1180. godine. 2005. godine je upisan je u listu UNESCO kulturnih vrednosti. Miroslavljevo Jevandjelje je srednjovekovni pozlaćeni rukopis "krasnopisan" ukrasima za humskog kneza Miroslava, sina Zavide i brata Velikog Zupana Stefana Nemanje. To je jedan od najrasko š nijih i najdragocenijih rukopisa svoje vrste i najstarija srpska knjiga na ćirilici. Knjiga u kožnom povezu sa 181 listova minijatura i kaligrafije izuzetne lepote pripada grupi prosvetljenih rukopisa posebne vrste i ikonografije nastale spajanjem elemenata sa Zapada /Italije/ i Istoka /Vizantije/. Srpski srednjovekovni rukopis je jedno od najvažnijih svedočanstava tokova umetničkih uticaja sa Zapada i obrnuto. Miroslavljevo Jevandjelje predstavlja liturgijske sadržaje Jevandjelja i razvoja srpske srednjovekovne ornamentike, a takodje opisuje hrišćanske knezove sa kraja 12. veka. Ovaj srednjovekovni rukopis neprocenjive vrednosti, vrhunski pergament i pozlata, bogatstvo bojene ornamentike i pozlaćeni inicijali, jezička složenost i raznovrsnost oblika napisanih za srpskog kneza Miroslava je gotovo potpuno sačuvan. Sudeći po ostacima voska jasno je da Miroslavljevo Jevandjelje nije često korišćeno u liturgijske svrhe. Tokom otomanske vladavine Miroslavljevo Jevandjelje je pohranjeno u Manastiru Hilandaru na Svetoj Gori. Danas se Miroslavljevo Jevandjelje čuva u Narodnom Muzeju u Beogradu svedočeći o burnoj, osam vekova dugoj istoriji rukopisa, koji je univerzalna baština. Miroslavljevo Jevandjelje je drugi po redu poretni kulturni spomenik upisan u svetsko nasledje, nakon upisa celokupne arhive svetski čuvenog i genijalnog pronalazača, istrazivača i naučnika srpskog porekla, Nikole Tesle (1856-1943).
Manastir svetog Đorđa se nalazi nedaleko od sela Staro Nagoričane, u Makedoniji, 13 km istočno od Kumanova. Prvobitnu crkvu je 1071. godine izgradio vizantijski car Roman IV Diogen. Kao jednu od svojih mnogobrojnih zadužbina, Kralj Milutin ju je u potpunosti obnovio 1313. godine, posle velike pobede nad Turcima.
Manastir Temska sa crkvom Svetog velikomučenika Đorđa sagradio je, po narednom predanju, sestric cara Dusana iz porodice Dejanovic, u drugoj polovini 16. veka, na ostacima gradjevine iz 11. veka. Ime je dobio po rusevinama starog grada Temca, koji se nalazio u neposrednoj blizini.
Manastir Tresije se nalazi na severozapadnoj strani Kosmaja. O lepoti te najviše planine severne Šumadije mnogi su pisali, a o manastiru - mnogi su i mnogi će. Oni nekako i idu zajedno. Teško je Kosmaj zamisliti bez manastira Tresija, a i Tresije bez Kosmaja. Njegove šume okružuju manastir sa tri strane, daju mu mir i tišinu koju ispunjava jedino zvuk crkvenih zvona. Ona su postavljena krajem 13. veka za vreme kralja Dragugina, a jedan vek kasnije despot Stefan, sin kneza Lazara, obnovio je i dogradio postojeće Tresije. Manastir je potom rastao i razvijao se, da bi sredinom 16. veka postao po bratstvu najbrojniji manastir Beogradskog pašaluka (zabeleženo od strane turskih popisivača 1560. godine). Ali taj razvoj nije trajao dugo. Manastir Tresije je preživljavao sudbinu svoga naroda - kako je Tursko carstvo gubilo na svojoj snazi, tako su Turci svoj bes iskaljivali na Srbima i njihovim svetinjama.
Tronoša je, po predanju, dobila ime po tri rečice koje se kod manastira sastaju u jednu. Veruje se da je manastir zadužbina žene srpskog Kralja Dragutina, Kraljice Katarine /Kataline/, izgradjen odmah nakon njegove smrti, 1317. godine. Time je manastir Tronoša jedna od najstarijih zadužbina dinastije Nemanjić. Posvećena je Vavedenju Presvete Bogorodice.
Manastir Veluće se nalazi u istoimenom selu, desetak kilometara jugoistočno od Trstenika, 22 km od Kruševca, na obroncima planine Goč. Crkva manastira Veluće je posvećena Vavedenju Presvete Bogorodice i uglavnom je dobro očuvana...
Manastir Dečani je veličanstvena zadužbina kralja Stefana Uroša III Dečanskog /vladao od 1321. do 1331. godine/ i njegovog sina, cara Stefana Uroša IV Dušana /Dušan "silni", vladao 1331. - 1355. godine/, koji se kao drugi ktitor starao o crkvi posle smrti svoga oca. Manastir Dečani je romanička bazilika sa gotskim elementima oslikana freskama vizantijskog stila. Smešten je u zapadnom delu blagorodne Metohije, 15 km južno od Peći, u živopisnoj dolini Dečanske Bistrice, okružen visovima Prokletija i gustim kestenovima i borovim šumama. Gradnja crkve posvećene Hristu Pantokratoru započeta je 1327. godine a završena je 1335. godine. Ovo je najveća srednjovekovna gradjevina u Srbiji /visina 30 metara, dužina 36 metara/ i stoga naziv "Visoki Dečani". Osnivačku povelju manastira Dečana /hrisovulju/ na srpskoslovenskom i srpskom narodnom jeziku o darivanju svoje zadužbine Stefan Dečanski je izdao 1330. godine, tokom zidanja hrama, u kojoj je potvrdio značajne podatke : o manastirskom vlastelinstvu koje je činilo geografsku celinu od reke Beli Drim u metohijsko-prizrenskoj kotlini do Komova na današnjoj crnogorskoj granici, te od Peći do reke Valbone u današnjoj Albaniji, uz naselja u gornjem i srednjem Polimlju, oko Drenice, Potarja i Zete /preko 2.500 km2/; o graditelju crkve, protomajstoru Georgiju sa braćom Dobroslavom i Nikolom, koje je predvodio franjevac Fra Vito iz Kotora; ustrojstvu manastira, kao i druge činjenice koje su crkvu Vaznesenja Hristovog u Dečanima uzdigle iznad mnogih drugih vladarskih zadužbina. Kao i svi kraljevski manastiri i Visoki Dečani su uživali prihod velikog broja sela, katuna, pašnjaka, šuma, ribnjaka i privilegije od zakupa sa brojnih trgova u srpskoj državi.
Manastir Vraćevšnica sa crkvom Sv. Đorđa nalazi se na južnim padinama planine Rudnik, na putu između Gornjeg Milanovca i Kragujevca. Manastir Vraćevšnica je sa svih strana opkoljen šumom, tako da se ne primećuje dok mu se sasvim ne približite. Podigao ga je 1431. godine veliki čelnik Radič Postupović, moleci se Svetom Djordju za srećan povratak iz bitke na Kosovu.
Manastir Vratna leži sakriven između visokih stena planine Miroč, a pored same reke Jabuče. Vidi se tek kada mu se priđe sa istočne strane, na oko dve stotine metara. Manastir Vratna se nalazi se na oko četrdeset kilometara od Negotina a dvadesetak od Brze Palanke.
Manastir Vujan se nalazi na šumovitoj, južnoj padini planine Vujan, na puti Čačak - Gornji Milanovac, 4 km od sela Prislonica, poznatom po starinskoj seoskoj arhitekturi i Saboru Frulaša, koji se tradicionalno održava u julu od 1987. godine.
Manastir Žiča je zajednička zadužbina kralja Stefana Prvovenčanog i mladjeg brata Rastka Nemanjića /Svetog Save/ sa početka XIII veka. Posle sticanja samostalnosti srpske pravoslavne crkve 1218. godine, manastir Žiča je bio sedište prvog srpskog arhiepiskopa Save Nemanjića. U njoj je 1217. godine krunisan kralj Stefan Prvovenčani, kao prvi kralj dinastije Nemanjić, čime je Srbija postala suverena drzava medu hrišćanskim zemljama toga vremena. Kralj Stefan Prvovenčani je umro kao monah Simon i njegove svete mošti počivaju u manastiru Studenica. U manastiru Žiča su krunisani i svi kasniji vladari slavne dinastije Nemanjić, po čemu je grad Kraljevo dobio ime.
Jedini srpski kralj koji nije krunisan u manastiru Ziča je Stefan Dečanski, sin kralja Milutina, koji je krunisan u Peći 6. januara 1322. godine, jer je Ziča bila tesko oštećena u vreme bugarsko-tatarskog upada krajem 13. veka. Manastir Žiča je poznat kao svetinja sa sedam vrata, jer su prilikom svakog krunisanja srpskih kraljeva, otvarali nova vrata kroz koja je vladar prilazio kruni.
