U Srbiji su kroz vekove tockom burne istorije urezana obelezja i obicaji razlicitih religija, o kojima danas svedoci znacajno kulturno nasledje kroz ocuvana graditeljska zdanja. Ona predstavljaju harmonican prikaz razlicitih tumacenja sustine, koje upravo zato, iako pod izrazitim uticajima celovitosti kojima pripadaju, zasluzuju posebnu paznju posmatraca. Pravoslavne manastire su sirom Srbije gradili njeni mudri i vizionarski zaduzbinari, kao oaze kulture, istorije i identiteta srpskog naroda.
U okviru manastirskih celina nemerljivih lepota se odvijao zivot svetih monaha ispunjen mudroscu, ljubavlju i molitvom, jer su manastiri od nastanka do danasnjih dana sredista prosvecenog ucenja koja prenose na najsire slojeve stanovnistva.
Danas su manastiri, kao i cesto u proslosti, nosioci boljitka zivota naroda u okruzenju, jer se monastvo, osim svog redovnog poslusanja, bavi i poljoprivrednom proizvodnjom /za svoje potrebe i posluzenja brojnih poklonika i gostiju/. U riznicama srpskih pravoslavnih svetinja je sacuvana bogata srpska istorija, vidljiva u velicanstvenom fresko-slikarstvu, ocuvanim rukopisima, svetim relikvijama i jevandjeljima. Na teritoriji Srbije postoje mnogobrojne svetinje koje su znacajno spomenicko i kulturno nasledje, medju kojima su neki uvrsteni u UNESCO svetsku kulturnu bastinu. Stoga su srpski pravoslavni manasiri osnovni motiv mnogih PANACOMP aranzmana, kao nas doprinos sveukupnoj "mentalnoj ekologiji".
Miroslavljevo Jevandjelje je najstariji i najlepši spomenik srpske pismenosti napisan na srpskom jeziku ćiriličnim alfabetom oko 1180. godine. 2005. godine je upisan je u listu UNESCO kulturnih vrednosti. Miroslavljevo Jevandjelje je srednjovekovni pozlaćeni rukopis "krasnopisan" ukrasima za humskog kneza Miroslava, sina Zavide i brata Velikog Zupana Stefana Nemanje. To je jedan od najrasko š nijih i najdragocenijih rukopisa svoje vrste i najstarija srpska knjiga na ćirilici. Knjiga u kožnom povezu sa 181 listova minijatura i kaligrafije izuzetne lepote pripada grupi prosvetljenih rukopisa posebne vrste i ikonografije nastale spajanjem elemenata sa Zapada /Italije/ i Istoka /Vizantije/. Srpski srednjovekovni rukopis je jedno od najvažnijih svedočanstava tokova umetničkih uticaja sa Zapada i obrnuto. Miroslavljevo Jevandjelje predstavlja liturgijske sadržaje Jevandjelja i razvoja srpske srednjovekovne ornamentike, a takodje opisuje hrišćanske knezove sa kraja 12. veka. Ovaj srednjovekovni rukopis neprocenjive vrednosti, vrhunski pergament i pozlata, bogatstvo bojene ornamentike i pozlaćeni inicijali, jezička složenost i raznovrsnost oblika napisanih za srpskog kneza Miroslava je gotovo potpuno sačuvan. Sudeći po ostacima voska jasno je da Miroslavljevo Jevandjelje nije često korišćeno u liturgijske svrhe. Tokom otomanske vladavine Miroslavljevo Jevandjelje je pohranjeno u Manastiru Hilandaru na Svetoj Gori. Danas se Miroslavljevo Jevandjelje čuva u Narodnom Muzeju u Beogradu svedočeći o burnoj, osam vekova dugoj istoriji rukopisa, koji je univerzalna baština. Miroslavljevo Jevandjelje je drugi po redu poretni kulturni spomenik upisan u svetsko nasledje, nakon upisa celokupne arhive svetski čuvenog i genijalnog pronalazača, istrazivača i naučnika srpskog porekla, Nikole Tesle (1856-1943).
Manastir Lepenac se nalazi u blizini naselja Brzeće, na desnoj obali Rasine, u ataru sela Lepenac. Manastirska crkva s početka 15. veka je verovatno zadužbina Radiča Postupovića, jednog od najmoćnijih čelnika vlastele Stefana Lazarevića, visokog oblasnog kneza drzave Djurdja Brankovića. Manastir Lepenac je posvećen Svetom Stefanu.
Lesnovski manastir ili manastir Svetog Gavrila Lesnovskog nalazi se u selu Lesnovu, kraj Kratova /severoistočna Makedonija/. Crkva Svetog Arhandjela Mihajla u Lesnovu je najveća i u najvećoj meri očuvana zadužbina četrnaestog veka. Ona je jedan od najlepših i najznačajnijih vizantijskih spomenika na Balkanu. Sazidana je na temeljima starije svetinje, koja je postojala u vreme isposnika Gavrila Lesnovskog. Crkva je posvećena svetom arhangelu Mihailu i Svetom Gavrilu Lesnovskom, za koga se vezuje nastanak manastira, kao što se vidi u njegovom žitiju iz 1330. godine. Stariji manastir /iz 11.veka/ 1331. godine obnavlja i proširuje Despot Jovan Oliver. Na crkvenom saboru u Skoplju 1347. srpski car Dušan Silni je odredio Lesnovski manastir za sedište novoformirane zletovske episkopije. Godine 1381. podaren je kao metoh /posed/ manastiru Hilandaru. Riznica je velikog broja vrednih crkvenih rukopisa i knjiga.
Manastir Ljubostinja se nalazi u dolini Ljubostinjske reke, 17km severo-istočno od Vrnjačke Banje. Manastir Ljubostinja je posvećen Uspenju Bogorodice. Manastir je između 1388. i 1405. godine podigla knjeginja Milica. "Ljubovstinja", što na staroslovenskom znači "mesto ljubavi", odredila je ime manastiru, jer su se upravo na tom mestu, na tadašnjem vašaru, prvi put sreli i upoznali budući supružnici, knjeginja Milica i Knez Lazar. Knjeginja Milica se po podizanju manastira, a nakon pogibije supruga Kneza Lazara u Kosovskoj Bitci, ovde zamonašila, uzevši ime Jevgenija i poslednje godine života provela u manastiru. Uz pomoć udovica kosovskih junaka, mudra i nesrećna carica - monahinja Jevgenija osnovala je veliku žensku monašku zajednicu.
Manastir Manasija se nalazi na udaljenosti od 1 km od 
Despotovca, u neposrednoj blizini reke Resave, po kojoj nosi drugo ime osim Manasija /Resava/. Manastir Manasija je jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne kulture i stilski pripada takozvanoj "moravskoj školi". Podigao ga je despot Stefan Lazarević - Visoki između 1407. i 1418. godine, gde je i sahranjen 1427. godine. Odmah posle osnivanja Manastir Manasija je okupio brojne pismene i obrazovane ljude, te je postala kulturni centar despotovine, čiji je literarni i prepisivački rad uticao na književnost čitavog pravoslavnog Balkana. "Resavska škola" je po svojim prevodima i rukopisanim prepisima bila čuvena i posle pada despotovine, kroz ceo 15. i 16. vek Najpoznatiji pisac koji je radio u Manastiru Manasija je Konstantin Filozof, pisac biografije Despota Stefana.
Manastir Mileševa se nalazi na reci Mileševki, na udaljenosti od 6 km od Prijepolja. Manastir Mileševa je zadužbina Kralja Vladislava /1234 - 1243/, unuka Stefana Nemanje i četvrtog naslednika čuvene loze. Manastir Mileševa je postao drugi najznačajniji srpski manastir, kada su ovde donete svete mošti Svetog Save 1236. godine, tokom vladavine Kralja Vladislava, čime je povećan značaj ove zadužbine. 1377. godine je u Manastiru Mileševa, nad grobom najvećeg srpskog svetitelja, krunisan bosanski Kralj Tvrtko. 1466. godine mu je velikodostojnik Stjepan Vukčić Kosača preuzeo titulu Hercoga Svetog Save, čime je ovo područje proglaseno Hercegovinom, „zemljom hercoga".
U 15. veku je Manastir Mileševa bio sedište bosanskog pravoslavnog vladike. Budući Veliki Vezir Otomanskog Carstva, Medmed Paša Sokolović je ovde učio i bio igračka u rukama Turaka, pre nego je iz svoje porodice odveden u tursku službu. Njegov rodjak Makarije Sokolović, koji je 1577. godine postao srpski patrijarh je takodje ovde učio. U 16. veku je u Manastiru Mileševa radila štamparija čije su liturgijske knjige bile rasprostranjenje srpskim zemljama, a i šire. Sledećeg veka je Manastir Mileševa doživeo najveću nesreću, kada su 1595. godine svete mošti Svetog Save odnete za Beograd i spaljene na Vračaru, zbog odmazde prema srpskim ustanicima. 1688. godine je druga nesreća pogodila Manastir Mileševu, kada je spaljen i teško oštećen. Tokom 19. veka je Manastir Mileševa bio napušten, da bi ga stanovnici Prijepolja obnovili tek 1863. godine, od kada ima današnji izgled.
Na desnoj obali reke Rasine, u selu Naupara kod Kruševca, 
nalazi se istoimeni manastir sa crkvom posvećenom Bogorodici. Gradnja manastirske crkve završena je oko 1381. godine. Prvi pisani podatak o Naupari nalazimo u Povelji kneza Lazara od 1382. godine kojom poklanja manastiru Drenči, između ostalog i "Dvor u Naupari sa crkvom". Osnivači Naupare su hilandarski monah Dorotej i njegov sin Danilo, buduci srpski Patrijarh, a prema legendi crkvu je sazidao despot Stefan. Po arhitekturi liči na nešto ranije sazidanu Crkvu Lazaricu i predstavlja spomenik moravske graditeljske škole. Manastir je znatno porušen 1454. godine od Turaka. Današnji oblik dobila je potpunom rekonstrukcijom koja je izvršena 1835. godine po nalogu kneza Miloša Obrenovića, zalaganjem brace Simić.
Nova Pavlica je zadužbina kosovskih junaka Stefana i Lazara Musića, sinova čelnika Muse, velikog župana Ibarske Župe i sestrića Kneza Lazara /njegova majka Dragana je bila sestra Kneza Lazara/. Smatra se da je podignuta i oslikana uoči kosovskog boja, 1389. godine, na mestu gde se odvajkada kopala ruda, a posebno srebro. Manastir Nova Pavlica, zajedno sa Manastirom Stara Pavlica je bio u sastavu srednjovekovne Brvenicke Zupe. Manastir Nova Pavlica je građevina u obliku trikonhosa s upisanim krstom i naglašenom kupolom, koja počiva na četiri vitka stuba. Manastir Nova Pavlica je izgradjen od obrađenog i neobrađenog kamena i nakon toga malterisan. Na zapadnoj strani priprate manastira Nova Pavlica uzdiže se kula sa zvonikom.
Na uskom geografskom prostoru, nedaleko od Čačka u klisuri Zapadne Morave smeštena je velika grupa manastira, u narodu nazvana " Srpska Sveta Gora ". Većina ih je podignuta u vreme turske vlasti kada su imali veliki istorijski i kulturno-umetnički značaj. Danas ih ima 10.
Pećka Patrijaršija je jedna od najznačajnijih srpskih srednjovekovnih svetinja. Manastirski kompleks Pećke Patrijaršije smešten je na samom ulazu u Rugovsku klisuru, u blizini Peći, duž reke Pećke Bistrice. Naziv grada Peći verovatno potiče od srpskog naziva za pećinu i nastao je po imenu obližnjih isposnica koje su od 12. veka koristili srpski monasi kao mesto za svoje molitve. U srednjem veku je ovo bio jedan od najznačajnijih puteva koji su povezivali unutrašnjost Balkana sa Jadranskim morem. Pećka Patrijaršija - jedinstveni kompleks četiri srednjovekovne svetinje je služio kao mesto okupljanja duhovnih i obrazovanih ljudi i talentovanih monaha naklonjenih umetnosti, koji su vekovima čuvali i ukrašavali centar Srpske Arhiepiskopije. Zahvaljujući njenom istorijskom značaju, Pećka Patrijaršija ostaje sedište srpske duhovnosti i mauzolej srpskih arhiepiskopa i patrijarha. Crkva svetih Apostola je bila sagradjena pod arhiepiskopom Arsenijem I, /naslednikom Svetog Save/, u trećoj dekadi 13. veka, kada je Patrijaršija bila prebačena u Peć, planinsku isposnicu na ivici plodnog platoa Metohije. Crkva svetih Apostola je najstarija crkva Pećke Patrijaršije, planirana i sagradjena po planu Svetog Save, oslikana freskama 1250. godine. Crkva svetih Apostola predstavlja sponu izmedju raškog i srpsko-vizantijskog stila gradnje. Spolja je bilo omalterisana i obojena tamo-crvenom bojom /višnja-crveno/, poput manastira Ziča. U grupi prema severu nalazi se Crkva Svetog Dimitrija, sagradjena pod arhiepiskopom Nikodimom 1320. godine, dok je arhiepiskop Danilo II sagradio Crkvu Svetih Arhangela, posvećenu Bogorodici Odigitriji i u južnom delu kompleksa malu Crkvu Svetog Nikole. Monumentalni narteks sa tornjem podignut je pod arhiepiskopom Danilom II duž prednje strane triju crkava i u vreme gradnje je predstavljao najvisi nivo gradjevinarstva. U vreme arhiepiskopa Joanikija 1345. godine je oslikana Crkva Svetog Dimitrija. Restauracija i oslikavanje Crkve Svetih Apostola izvedene su kasnije u 14. veku. Freske potiču iz različitih perioda i celokupna istorija srednjevekovnog zidnog slikarstva nalazi se na zidovima Pećkih svetinja. Freske na južnim i zapadnim zidovima su verovatno naručene od strane Kralja Milutina, uključujući tu i portrete Stefana Prvovenčanog i Uroša I.
Manastir Poganovo sa crkovom Svetog Jovana Bogoslova podigao je 1395. godine srpski plemić Konstantin Dejanović Dragaš, sestrić cara Dušana. Osnov crkve malih dimenzija je trikonhalnog izgleda sa odlikama moravske arhitekture. Iznad centralnog dela naosa je kube, a na zapadnoj strani kula-zvonik. Misteriozno slikarstvo manastira Poganovo, koje su 1499. godine oslikali umetnici iz Severne Grčke, se ubraja među najviša slikarska ostvarenja tog doba na Balkanu.
