Muzej Ponisavlja Pirot
Kuća porodice Ristić - Konak Malog Riste Od rimskog utvrđenja koje se nalazila na značajnom transbalkanskom putu Via Militaris, na samoj granici velikih rimskih provincija Mezije i Trakije, na području na kome su starobalkanski narodi i plemena ostavili svoj trag, zajedno sa vizantijskim kulturnim fundamentom i starim slovenskim nasleđem, stvoren je Pirot, jedan od značajnih balkanskih gradova. Pirot je u prvoj polovini 19. veka, kao jedan od centara trgovine na Balkanu, bio grad u koji su dolazili trgovci iz raznih delova Otomanskog carstva. Iz Beograda su dolazili trgovci, koji su kupovali tekstilne proizvode, uglavnom ćilime, platna, sukna, čarape i terzijske proizvode. Dolazili su i Bošnjaci i kupovali uglavnom ćilime. Na poznatom pirotskom stočnom panađuru - sajmu, trgovci iz Stare Srbije, Arbanije i Epira su kupovali stoku. Stočni panađur se nastavljao trgovačkim, na koji su poznati trgovci Grci, Jevreji, Jermeni donosili raznovrsnu robu : duvan, kožu, čelik, kafu, pirinač, vunu, odeću i mnoge druge proizvode. Ovaj panađur je imao balkanski značaj. Pirotski ćilim Cilimarstvo se u Pirotu i okolini razvijalo od 16.veka uporedo sa razvojem stočarstva. U 17.veku razboj na kojem su se izrađivali-rucno tkali ćilimi dobio je naziv "Pirotski razboj", a u izradi su izdiferencirana četiri osnovna dela: spoljni i unutrašnji ćenar, ploča i polje. Visokokvalitetna izrada, savršena kompozicija i preovladavanje crvenih boja su glavne odlike pirotskih ćilima. 1894. godine je osnovano Pirotsko trgovačko ćilimarsko udruženje. Pirotski ćilim je prvi put izložen u Beču 1886. na Svetskoj izložbi, gde je izazvao čuđenje i privukao paznju zbog iste šare i sa lica i sa naličja. Cilimi su uglavnom tkani izmedu Djurdjevdana (6. maj) i Mitrovdana (8. novembar), na otvorenom i u raznim velicinama. Pocetak i zavrsetak tkanja cilima u pirotskom kraju su pratili i obelezavali tradicionalni obicaji. Priprema pređe se obavljala ponedeljkom, kao i samo tkanje cilima, a tkaljama se obezbedivao i donosio bogat dorucak ili rucak - "zatkavalnik". Kada je cilim zavrsen, devojka iz kuce koja je narucila njegovu izradu ili mlada za ciju svadbu je tkan cilim bi posluzilla pogacu, sir i luk. Ukoliko zapitate bilo koju od preostalih tkalja cilima u Pirotu, sta je najvaznije za kvalitet cilima - uvek dobijate isti odgovor - vuna. Smatra se da je jedino vuna od staroplaninskih ovaca odredene vrste pogodna za izradu pirotskog cilima. Postoje dve vrste vune : osisana runo koje se dobija sisanjem ovaca jednom godisnje i vuna koja se skida sa ovcijih koza zaklanih zivotinja. Ostrizena vuna se rasporeduje po kvalitetu, pere u toploj i vreloj vodi i ostavlja na hladnom da se osusi. Posle ovog procesa je rucno ceslja i priprema za preradu - vuna dobrog kvaliteta se koristi za tkanje a ostali delovi se koriste za izradu vunene odece. Pirotska grnčarija Nakit Osvrt na Srbiju, Makedoniju i Bugarsku
Kuća porodice Jovanovic i rodna kuća najbogatijeg i najpoznatijeg trgovca Pirota iz 19. veka, Hriste Jovanovića, poznatog kao Mali Rista ili Čučuk Rista, kome je vidinski paša dozvolio da sagradi velelepno zdanje, čuva Muzej Ponišavlja. Ova jedinstvena i izuzetno reprezentativna građevina predstavlja najbolje očuvani spomenik tradicionalne arhitekture Pirota iz sredine 19. veka. Zgrada u kojoj je danas Muzej Ponisavlja je sagrađena 1848. kao vlasništvo uglednog i vestog pirotskog trgovca Hriste Jovanovića, kada je predstavljala najraskošniju kuću u Pirotu tog doba. Kuća prema rasporedu i detaljima ima sve odlike balkansko-orijentalnog stila. Muzej Ponisavlja u Pirotu poseduje bogate zbirke narodnih nošnji, pirotskih ćilima, grnčarije, namestaja, kopije fresaka iz obliznjih srednjovekovnih manastira i drugih originalnih eksponata, sa oko 6500 izlozenih originalnih nalaza. Muzej Ponisavlja je regionalna muzejska ustanova, koja koncepcijski pripada kategoriji zavičajnih muzejskih ustanova kompleksnog tipa, vodi i obavlja delatnost proučavanja, zaštite i prezentacije kulturnog tipa, delatnost i proučavanje, zaštite i prezentacije kulturno umetničkih i istorijskih dela, odnosno pokretnih kulturnih dobara na teritoriji opština Pirot, Dimitrovgrad, Babušnica i Bela Palanka.
Pirot je bio jedan od primera gradskog sloja balkanske civilizacije, sa razvijenim gradskim životom i gradskom kulturom, i u njemu se razvio gradski sloj žitelja sa karakteristikama balkanske civilizacije.
Pirot je bio centar grnčarskog zanata u Srbiji. Sredinom 19.veka Pirot je imao čak 40 grnčarskih radionica koje su vredne i vešte zanatlije-grnčari proizvodili oko 70 različitih vrsta sudova. Pirotski grnčari su pravilo sve od keramike, od dečjih igračaka, do pljoski za rakiju i bokala za vino. Korišćena je crvena glina i skladne boje, a urezivani su krugovi i cik-cak linije.
Izrada nakita u Pirotu i okolini zasniva se na srednjevekovnim uticajima koja je kreirala autohtonu tipologiju po nazivom "Pirotski". 1896. u Pirotu su postojale 33 kujundžijske radnje koje su za izradu nakita koristile sve poznate tehnike izrade: livenje, iskucavanje, cezeliranje, emajliranje, filigran, granulaciju, pozlatu i posrebljavanje, tordiranje...na srebru, alpaku, zlatu, bronzi, mesingu, bakru uz dodatke poludragog i dragog kamenja. Odevnim predmetima ukrašavanim na ovaj način, isticana je ekonomska moć i društveni položaj, a cenjen je zbog magijskog svojstva koje mu se pripisuje.
