Elbasan

• Elbasan (oko 70,000 stanovnika) je jedan od najvažnijih gradova centralne Albanije, koji leži na reci Skumbi. Pod vlašću Rimskog carstva je imao naziv Scampis, koji se nalazio na putu Via Egnatia, pored koga je bila putna stanica Ad Quintum. 519. godine Elbasan postaje garnizonski grad, hrišćanski centar i vladičansko sedište, kada su, izvan gradskih zidina, izgrađeni crkva i bazilika.

  Kada je Konstantinopolj postao centar Vizantije, trgovački put Via Egnatia dobija osnovni značaj kao veza sa zapadnim provincijama Apolonijom i Dračom, Balkanom i posebno sa italijanskim poluostrvom. Tokom ovog perioda /4. vek, skoro sigurno oko 323. godine n.e./, grad Scampinus - drevni naziv Elbasana/ je bio utvrđen i okružen zidinama, koje su mogde da prime čitavu legiju. Grad je bio opremljen sa 26 kula i njegova osnovna uloga je bila zaštita od varvarskih plemena. Sistem četvrostranog utvrđenja castrum je postao decumanus - stanica na putu Via Egnatia. Tursko osvajanje 1466. godine, koje je predvodio Sultan Mehmed II, posle vekovnog rata i ustanka je označio kraj dugog, izvanredno uspešnog perioda rimsko-vizantijskog graditeljstva. Turski osvajači su ovde postavili svoj vojni kamp, nakon čega je sprovedena obnova. Sultan Mehmed je izgradio visoki četvorostrani zamak sa dubokim rovom i tri kapije. Sultan je dao ime Elbasanu, po turskom značenju „onaj koji prvi slomi". Elbasan je postao centar turske urbane civilizacije tokom narednih 400 godina i vremenom prerastao u islamsko središte Albanije i posle završetka otomanske vladavine. Carska dzamija u Elbasanu je jedna od najstarijih svetinja Albanije, sagradena 1492. godine. Ovo svetiliste je skladno sa ostalim carskim dzamijama koje sa izgradio Sultan Bajazid II, krajem 15. veka. Carska dzamija je bila zatvorena tokom komunistickog rezima, 1967. godine, te ponovo otvorena posle 1990. godine. Ostaci nekada monumentalne tvrđave Kaljaje u Elbasanu su svakako glavna turistička znamenitost i obeležje grada. Unutar zidina tvrđave Kalaje u Elbasanu se nalaze brojne tradicionalne kuće i građevine, kao i tursko kupatilo - takozvani zenski hammam iz 16. veka.

• Komunisticki sistem je doneo promenu albanskog drustva iz poljoprivrednog u proletarijat, te je veliko prijateljstvo sa Kinom uvezlo industrijalizaciju. U periodu 60-tih i 70-tih godina je izgraden sistem Metalurgjiku - albanski ponos i zadovoljstvo, koji je preradom teskih metala snabdevao citavu industriju Albanije. Tada su nastale velike fabrike za proizvodnju cementa - krajem 60-tih godina, nikla 1981. godine i ferohroma 1988. godine. Komunisticko naslede je postalo tesko i otrovno - ne samo za grad Elbasan, vec i za okolno podruje. Fabrika za preradu nikla i gvozda je radila u Librazdu, gradu sa oko 10000 stanovnika, u regionu Elbasana, fabrika minerala u obliznjem Prenjasu, a skladiste baterija u Gramsiju.

• U ravnici Pazhok, oko 25 km jugozapadno od Elbasana, otkrivena je velika nekropola sa grobnicama koje sadrže svedočanstva i nalaze iz bronzanog perioda i početka gvozdenog doba. Ostaci tj svete mošti-relikvije srpskog kneza i svetitelja Vladimira, vladara Duklje u periodu od oko 1000. do 22. maja 1016. godine, koga smatraju prvim vladarem-mucenikom u srpskoj srednjovekovnoj istoriji, danas čuva pravoslavni manastir Sin Djon u Elbasanu.