Albanci

• Za Albance se veruje da su potomci Ilira, misterioznog plemena nejasnih etničko-rasnih korena ili indoevropskog naroda koji se oko 1000 godine p.n.e. pojavio kao autohtoni narod Zapadnog Balkana. Poreklo Albanaca je već duže vreme predmet neslaganja među istoričarima, jer ne postoje suštinski dokumenti iz I milenijuma nove ere, niti kulturno naslede, koji bi ga potkrepili i pomogli u praćenju Albanaca kroz istoriju. Neki Albance smatraju potomcima starije civilizacije - Pelazga, dok drugi tvrda da su se Albanci kasnije naselili na Balkanu - oko 6. ili 7. veka pre nove ere. Ilirima je nazivan višeplemenski narod koja je naseljavao Balkansko poluostrvo vekovima pre nego što je ono podleglo rimskom osvajanju u 3. veku. Kada je 395. godine Rimsko Carstvo podeljeno, Iliri su pripali pod upravu Istočnog Carstva - Vizantije. Administrativnim reformama Vizantijskog carstva, sprovedenim tokom vladavine Cara Dioklecijana je teritorija Albanije podeljena na tri pokrajine : Prevalitanu, sa Skadrom (Shkodër) kao administrativnim centrom, Epirus Novu, čiji je glavni grad bio Drač i Epirus Vetus, sa centrom u Nikopolju. Međutim, religiozna pripadnost Albanaca je bila pri rimskoj crkvi i Ilirska vladavina je nastavljena osvajanjem najviših centara moci : vizantijski Carevi Anastasijus I, kji je roden u Dyrrchachiumu, te Justin I, roden u zaseoku u blizini Naissa /danas Nis u juznoj Srbiji, te konacno i Justinijan I - roden u Tauresiumu /danasnja istocna Srbija/ u seoskoj porodici koja je govorila latinski  su bili tracko-rimskog ili ilirsko-rimskog porekla ....

  U 6. veku Sloveni, među kojima su bili Slovenci, Hrvati, Srbi i Cesi počinju da naseljavaju ilirsku teritoriju i potiskuju Ilire na područje današnje Albanije. Albanci su originalno bili mala stočarska zajednica, koja je naseljavala krševite planine jugozapadnog Balkana. Negde u vreme ovih naseljavanja se kod Ilira, pod uticajem mnogih kultura osvajača, kao i njihovih saveznika, dogodila promena. Ukoliko se nisu u potpunosti poistovetili sa Grcima, Iliri su bastinili mnogo religioznih i kulturnih uticaja od trgovine morem sa Grcima i Rimljanima. Planine juzne Albanije, koje Grci nazivaju Severnim Epirom obuhvataju mnoge spomenike grcke i rimske civilizacije, kao sto su Apolonija i Butrint, ali i ostatke zivota Ilira, koje Albanci smatraju svojim precima. Slovenski nazivi mesta, vizantijske crkve i umetnicki spomenici iz otomanskog perioda vladavine doprinose raznolikosti nasleda, kao i stanovnici podrucja juzne Albanije, koji i danas govore slovenske, grcke i latinske dijalekte, uz albanski jezik. Prvi pisani primer naziva Arbanita ili Arbanona potiče iz istorijskih zapisa Ane Komnene iz 1081. godine o problemima u regionu Balkana, tokom vladavine njenog oca, vizantijskog Cara Aleksijusa Komnena. Mada je veza između savremenih Albanaca i drevnih Ilira predmet spora, generalno su je prihvatili etnografi, te su i Albanci zatražili tu vezu. Naziv Ilirija je postepeno otvorio put imenu Albanije. 1054. godine, kada je završena podela između Istočne i zapadne crkve, severna Albanija je prihvatila upravu Rima, dok je južna Albanija ostala privržena Konstantinopolju. Prvu albansku feudalnu državu je 1190. godine proglasio arhont Progon. Stariji Progonov sin, Gjin Progonović je bio vladar Krujë i Elbasana od 1200. do 1208. godine. Najmoćniji albanski feudalni vladari su upravljali nezavisnim pokrajinama :  Dračom u centralnoj Albaniji je vladao Karlo Topija, despot Spat u Epiru, porodica Balša u severnoj Albaniji i Teodor Muzaki u Beratu, koji je obuhvatao gradsko područje i okolinu Berata. Nezavisna država Albanija, koju je osnovao Progon je trajala do sredine 13. veka, posle čega se raspada zbog nesloge. Politika vizantijskih vladara je bila usmerena prema jačanju Vizantijskog carstva na prostorima Baklana, čemu su trebali da doprinesu muslimanski begovi iz Male Azije. Na ostacima starijih vizantijskih političkih i kulturnih institucija su Muslimani, stepski narodi i plemenske zajednice postavili novu vrstu političkog i društveno-ekonomskog sistema. Krajem 14. veka osvajački muslimanski Turci mocnog Otomanskog Carstva su zaposeli Balkan, te Albaniju 1468. godine, i pored žestokog otpora pod vodjstvom Đorđa Kastriotija Skenderbega /Iskender Beya - gospodara Alexandra = "zmaja od Albanije"/, najhrabrijeg borca protiv albanskog potčinjavanja osvajaču. U pogledu albanskog identiteta, Skenderbegov ustanak i trajan otpor doprinose kolektivnom portretu Albanaca - oni se izdvajaju kao ljudi koje odlikuje slobodarska svest i ustanički duh, zajedno sa nepopustljivom ratobornošću. Pod Otomanskom Carevinom je zvanično ime Albanije bilo Arnavutluk, a njeni stanovnici Arnauti, od srednjovekovnog naziva za Albance - Arvaniti. Sultan Mehmed I /1402-1421/ je periodu od 1415-1419. godine uspeo da svrgne sa vlasti lokalne albanske prinčeve južne Albanije, da im oduzme posede i uspostavi otomansku vojno-feudalnu vlast. Priznavao je samo vazale velikih klanova u centralnoj i severnoj Albaniji. Visokim porezima, restriktivnim zakonima, dankom u krvi i žestokim ugnjetavanjem, Turci su primoravali Albance da prihvate Islam, što je dve trecine stanovnika i učinilo tokom 500 godina istorije, prihvatanjem Hanafi i Bektaši/Sufi/Derviš islamskog reda.

• Početkom 16. veka su Albanci usvojili novo ime svoje države - "Shquipëria - zemlja orlova". Naziv verovatno potiče od grba porodice Kastrioti. Ovo ime TAKODJE potice od drevnog dacko-mezijskog jezika koji su prihvatili Bugari, naselivsi se u podrucje rimske provincije Mezije 680-681. godine. U bugarskom jeziku naziv “Shqiptar” znaci “gorstak”. Medjutim, mnogo značajnije, dvoglavi orao je bio opšti simbol Svetog Rimskog Carstva i Vizantijskog Carstva. U vizantijskoj heraldici, dve glave orla predstavljaju dvojnu vrhovnu vlast Cara /svetovnu i versku/ i/ili dominaciju vizantijskih careva i nad Istokom i nad Zapadom. Dvoglavi orao se pojavljuje na grbovima i zastavama mnogih zemalja Istočne Evrope i obično predstavlja nezavisnost kulture, označavajuci njenu snagu i jedinstvenost, koja je takodje odlika Albanaca tokom čitave njihove istorije. Uprkos svim pokušajima Turaka da potisnu znakove posebnog kulturnog identiteta Albanaca, ovaj simbol je pobedio i postao osnova albanske zastave.  

  Albanci govore šiptarski jezik, jedan od najspečifičnijih jezika Evrope, kojega lingvisti ne povezuju ni sa jednom jezičkom grupom. Albanci se po albanskom dijalektu koji govore dele na dve osnovne grupe - Gege i Toske. Gege žive severno od reke Skumbe, dok Toske naseljavaju područje južno od Skumbe. Dva albanska dijalekta se neznatno razlikuju u rečniku i izgovoru. Glavna razlike medju dijalektima su nazalna slova, kojim obiluje dijalekt Gega, dok ih Toske ne koriste. Sredinom 20. veka je odlučeno da se dijalekt Toski koristi u albanskom izdavaštvu, jer je bio najzastupljeniji u čitavoj zemlji. Albanci govore albanski jezik, koji originalno zovu Shqip /siptarski/. Albanski jezik pripada velikoj grupi Indo-evropskih jezika, čineci poseban ogranak te grupe, kao njen jedini predstavnik. Siptarski jezik se odlikuje po brojnim rečima pozajmljenim iz latinskog, grčkog, turskog i slovenskih jezika. Prvi pisani dokument na albanskom jeziku napisao je 1462. godine nadbiskup dračke katoličke nadbiskupije. 

  Pored razlika u dijalektu, Gege i Toske odlikuju takodje mnoge društvene razlike. Gege su veoma surove i odvažne, dok su pripadnici Toska poznati kao prijatni, čili i pričljivi. Pre promena koje su nastupile tokom komunističke vlasti, četrdesetih godina 20. veka, Albanci su bili plemenski narod koji je živeo u velikoj i proširenoj porodičnoj zajednici pod nazivom fis. Fis je imao karakteristike stare tradicije, kao što su odmazda ili „krvna osveta", koja je trajala kroz nekoliko generacija. Radi zaštite od odmazdi, porodice su živele u kamenim utvrdjenim kucama - kulama. Prizemlje kule je imalo male proreze umesto prozora, dok su gornji spratovi imali prozore koji su se mogli zatvarati. Od početka komunizma 1944. godine, tradicionalni način života je drastično počeo da se menja. Komunističke političke vlasti su verovale da je način za ostvarenje narodnog jedinstva ukidanje razlika u plemenu, religiji, čak i odevanju. Osnovane su velike zajednice zemljoradnika, a obrazovanje je bilo obavezno. Izgradjeni su ogromni stambeni kompleksi i vecina stanovništva je urbanizovana. Danas više od trećine Albanaca živi u gradovima. Povećanjem industrijskog stanovništva i uvodjenjem obaveznog obrazovanja su zapravo uklonjene mnoge regionalne razlike. Propast komunističkog režima 1991. godine je Albaniji doneo mnogobrojne nagle i dramatične promene, ostavljajući stanovništvo u krizi identiteta. Albanci su bili šokirani činjenicom da su dovedeni do siromaštva. Povredjeni, gladni i zbunjeni, oni se bore da pronadju svoj identitet u zemlji koja važi za najsiromašniju i najmanje razvijenu u Evropi. Mladim generacijama je EU izvesna budućnost !

  Institucija krvne osvete, koja je nekada bila česta pojava u Skotskoj i američkom delu Apalača, kao i izmedju Hatfildsa i Mekkoja, još uvek danas gospodari planinskim delovima Balkana, Sicilije, Korzike i kavkaskog regiona. Albanske Gege koje naseljavaju teritoriju severno od Skumbe su vekovima živele u velikim plemenima, pridržavajuci se Kanunskog zakona - primitivnog ustava koji reguliše život njihove zajednice, ali i njihove privatne živote. Norme Kanunskog zakona su prenošene sa generacije ne generaciju usmenim predanjem i vece staraca je donosilo odluke. Smatra se da je despot Leka Dukadjin /1410 - 1481/ osmislio ovaj zakon baziran na principu časti /bese/ i krvi, koji svaki pojedinac primenjuje u odbrani časti porodice, fisa ili plemena. Pored ostalih delova, Kanunski zakon je sadržao složene pravne propise kojima se pokušavala regulisati krvna osveta - sistem uzajamnog „časnog ubijanja". Prema Kanunskom zakonu, ukoliko je čovek duboko uvredjen, njegova porodica ima pravo da ubije osobu koja ga je uvredila. Medjutim, čineci ovo, porodica postaje meta osvete žrtvine porodice. Zrtvini najblizi muški rodjaci su obavezni da ubiju ubicu člana njihove porodice. Model ubistava počinjenih u odmazdi se prenosio na generacije porodica, te se pojavljuje i do današnjih dana u Albaniji, na Kosovu i delimično u Crnoj Gori. Krvna osveta je bila posledica opaženih povreda Kanunskog zakona - "zakona časti". Jedna od obaveza muškarca je da štiti svoju porodicu u slučaju krvne osvete. Albanska besa je duboko-ukorenjeno moralno načelo i izuzetno važan deo Kanunskog zakona, kome su kroz istoriju povinovali pojedinac i porodica. Besa znači "ispuniti zakletvu" i "izraz časti" koji označava situaciju neprikosnovenog poverenja. Onaj ko se ponaša po besi drži svoju reč i osoba je kojoj se može poveriti nečiji život ili životi nečije porodice. To je jedno od najarhaičnijih crta društva severne Albanije i čast kojom se čisti svaki muški član porodice ili originalni okrivljeni, na osnovu koje žrtvina prolivena krv zahteva od svoje porodice očišcenje. Pravila bese : Albanac može da žrtvuje svog sina da bi održao besu; besa se ne može prodati ili kupiti na pijaci; Albanci bi radije umrli nego prekršili besu; besa je vrednija od zlata. Za sve Albance je besa najviša ljudska i moralna vrednost.

  Kanunski Zakon je potisnut tokom strogog komunističkog režima Envera Hodže u 20. veku, ali je ova tradicija oživela posle pada komunizma u veoma siromašnim, više tradicionalističkim i udaljenim područjima Albanije. Njen obim je smanjen i sada ga predstavljaju čarke izmedju suparničkih kriminalnih bandi.