Albanci

Za Albance se veruje da su potomci drevnih Ilira, misterioznog plemena nejasnih etničko-rasnih korena ili indoevropskog naroda koji se oko 1000 godine p.n.e. pojavljuje kao autohtoni narod Zapadnog Balkana. Poreklo Albanaca je već duže vreme predmet neslaganja među istoričarima, jer ne postoje suštinski dokumenti i nalazi iz I milenijuma nove ere, niti kulturno nasleđe koji bi ga potkrepili i pomogli u praćenju Albanaca kroz istoriju. Poreko današnjih Albanaca je predmet brojnih istraživanja i diskusija, od kojih ih neke povezuju sa azijskom Albanijom – Kavkaskom Albanijom i obalama Kaspijskog mora. Međutim, takozvana “ilirska teorija” o poreklu Albanaca istovremeno potvrđuje i upućuje na njihovo zajedničko poreklo sa Srbima.

Neki istraživači današnje Albance smatraju potomcima drevne balkanske civilizacije Pelazga, kao nove etničke formacije nastale u prvim vekovima srednjeg veka na starobalkanskim osnovama, mešavinom različitih elemenata starih paleobalkanskih supstrata – ilirskih, dakomizijskih /dardanskih/ i tračkih. Drugi pak tvrde da su se Albanci kasnije – oko 6. ili 7. veka pre nove ere naselili na Balkanu, tj. stigli u Evropu po nalogu osmanlijskih predaka Oguza i postepeno preuzeli ime države od balkanskih starosedelaca Skita, koji su područje današnje Albanije naseljavali mnogo pre Šiptara. Savremeni svetski naučnici i istraživači etnografije i istorije smatraju da je postojbina albanske nacije u današnjoj središnjoj Albaniji. Nemački irilog-albanolog Georg Stadtmüller ističe da je originalna postojbina Albanaca u području koje obuhvata dolinu reke Škumbe, obe obale reke Mat, Kruju i okolna područja. Moderni naučnici opisuju brojna plemena koja su tokom određenog perioda naseljavala većinu Balkanskog poluostrva do severa Dunava kao Ilirska. Međutim, ostaje veliko nerazjašnjeno pitanje da li su grčka ili ilirska plemena živela u južnom delu današnje Albanije, poznatom kao Epir.

Uz svo razumevanje za težnje albanskog nacionalizma, mora se reći da su nastojanja nekih albanskih naučnika da sve iz prošlih vekova predstave albanskim nacionom bili samo na štetu tih albanskih stručnjaka. Stoga pitanje etniciteta albanskog prostora zaslužuje ponovno detaljno istraživanje naučnika ozbiljnih intelektualnih krugova i integriteta sa mnogo stručnijim i kritičkijim pristupom nego ranije, svakako bez nacionalističkih predrasuda. 

Pretpostavka o poreklu Albanaca od Ilira ostaje prilično kontroverzna, posebno zbog stanovništva koje naseljava širi primorski deo Epira, koji se proteže kroz severozapadnu Grčku i južnu Albaniju. Ilirima je nazivan i smatra se višeplemenski narod koja je naseljavao Balkansko poluostrvo vekovima pre nego što je ono u 3. veku podleglo rimskom osvajanju. Iliri su pripali pod upravu Istočnog Rimskog Carstva – Vizantije kada je 395. godine Rimsko Carstvo podeljeno. Administrativnim reformama Vizantijskog carstva, sprovedenim tokom vladavine Cara Dioklecijana je teritorija Albanije podeljena na tri pokrajine : Prevalitanu, sa Skadrom /Shkodër/ kao administrativnim centrom, Epirus Novu, čiji je glavni grad bio Drač i Epirus Vetus, sa centrom u Nikopolju /današnja severna Bugarska/. Međutim, religiozna pripadnost Albanaca je bila pri rimskoj crkvi i Ilirska vladavina je nastavljena osvajanjem najviših centara moći : vizantijski Carevi Anastasijus I, koji je rođen u Dyrrchachiumu, te Justin I, rođen u zaseoku u blizini Naissa /današnji Niš u južnoj Srbiji, te konačno i Justinijan I – rođen u Tauresiumu /današnja istočna Srbija/ u seoskoj porodici koja je govorila latinski su bili tračko-rimskog ili ilirsko-rimskog porekla …. O veoma starim slovenskim teritorijama na tlu današnje Albanije svedoče i rani popisi episkopija Dračke mitropolije među kojima su nesumnjivo slovenska imena Glavinice ili Akrokeraunije, Cerenika ili Cernika i Gradica. Sloveni su se i na tlu današnje Albanije susretali sa ostacima starih rimskih naselja i tvrđava i gradili su svoje nove. Albanci kao ratnički, feudalni elemenat i deo gospodarećeg sloja, su se tokom dva stoleća raširili daleko izvan svoga matičnog Arbanuma i postali gospodari teritorija koje imaju slovenska imena i koje su u ranom srednjem veku bile naseljene Slovenima. 

U 6. veku Sloveni, među kojima su bili Slovenci, Hrvati, Srbi i Česi počinju da naseljavaju veliku ilirsku teritoriju i potiskuju Ilire na područje današnje Albanije. Albanci su originalno bili mala stočarska zajednica, koja je naseljavala krševite planine jugozapadnog Balkana. Negde u vreme ovih naseljavanja se kod Ilira dogodila identitetska promena pod uticajem mnogih kultura osvajača, kao i njihovih saveznika. Ukoliko se nisu u potpunosti poistovetili sa Grcima, Iliri su baštinili mnogo religioznih i kulturnih uticaja od trgovine morem sa Grcima i Rimljanima.

Širenje ogranaka albanskih plemenskih zajednica, njihovo uključivanje u vojne i administrativno sisteme tuđih država, njihovo nametanje za gospodare zemljišta nastanjenog življem drugog jezika i kulture, nije ostajalo bez posledica po njih. Kod mnogih porodica su zapaženi jasni tragovi slavizacije u prihvatanju ličnih imena, što je znak jezičkog kolebanja, starih titula i dostojanstava, u preuzimanju crkvenoslovenskog kao jezika administracije i prepiske, usvajanje srpskih crkvenih tradicija kao što je uloga ktitora u Hilandaru kod Kastriot-ić-a, vezivanje za balkanske vladarske i velikaške porodice itd. Mešanje do koga je dolazilo u poslednjim decenijama pre turske vlasti nije uvek i obavezno vodilo iščezavanju slovenskih i nametanju albanskih obeležja, bilo je svakako i suprotnih slučajeva, ali oni nisu bili odlučujući za ukupni razvoj. Presudna su, po konačni ishod, bila stoleća turske vlasti kada je situacija još jednom izmenjena i kada je uključivanje u osmanlijski timarski sistem i uključenje u islamizovanu vladajuću klasu imalo veću težinu od brojnosti populacije jednog ili drugog jezika. Kao i u drugim delovima Balkanskog poluostrva i ovde je srednjovekovni period u značajnoj meri uticao na etnički razvoj, ali ga nije definitivno uobličio. Sima Ćirković, Tragovi slovenskog stanovništva na tlu Albanije u srednjem veku.

Planine južne Albanije, koje Grci nazivaju Severnim Epirom, obuhvataju mnoge spomenike grčke i rimske civilizacije, kao što su Apolonija i Butrint, ali i ostatke života Ilira koje Albanci smatraju svojim precima. Brojni slovenski nazivi mesta, vizantijske crkve i kulturno-istorijski i umetnički spomenici iz antičkog, rimskog i otomanskog perioda vladavine doprinose raznolikosti albanskog nasleđa. Stanovnici područja južne Albanije i danas, pored albanskog jezika, govore slovenske, grčke i latinske dijalekte.

Prvi pisani primer naziva Arbanita ili Arbanona potiče iz istorijskih zapisa Ane Komnene iz 1081. godine o problemima u regionu Balkana tokom vladavine njenog oca – vizantijskog Cara Aleksija Komnena. Mada je veza između savremenih Albanaca i drevnih Ilira predmet stručno-naučnog spora, etnografi i drugi istraživači su je generalno prihvatili, jer etnografi i Albanci traže tu vezu, pa je naziv Ilirija postepeno otvorio put imenu Albanije. 1054. godine, kada je završena podela između Istočne i zapadne crkve, severna Albanija je prihvatila upravu Rima, dok je južna Albanija ostala privržena Konstantinopolju-Carigradu. Prvu albansku feudalnu državu je 1190. godine proglasio arhont Progon. Stariji Progonov sin, Gjin Progonović je bio vladar Krujë i Elbasana od 1200. do 1208. godine. Najmoćniji albanski feudalni vladari su upravljali nezavisnim pokrajinama : Dračom u centralnoj Albaniji je vladao Karlo Topija, despot Spat u Epiru, porodica Balša u severnoj Albaniji i Teodor Muzaki u Beratu, koji je obuhvatao gradsko područje i okolinu Berata. Nezavisna država Albanija koju je osnovao Progon je trajala do sredine 13. veka, posle čega se raspada zbog nesloge.

Politika vizantijskih vladara je bila usmerena prema jačanju Vizantijskog carstva na prostorima Balkana, čemu su znatno doprineli muslimanski begovi iz Male Azije. Na ostacima starijih vizantijskih političkih i kulturnih institucija su Muslimani, stepski narodi i plemenske zajednice postavili novu vrstu političkog i društveno-ekonomskog sistema. Krajem 14. veka osvajački muslimanski Turci moćnog Otomanskog Carstva su zaposeli Balkan, a Albaniju 1468. godine, i pored žestokog otpora pod vođstvom Đorđa Kastriotija Skenderbega /Iskender Beya – gospodara Alexandra = “zmaja od Albanije”/, najhrabrijeg borca protiv potčinjavanja osmanskom osvajaču. U pogledu albanskog identiteta, Skenderbegov ustanak i trajan otpor otomanskom osvajaču doprinose kolektivnom portretu Albanaca – oni se izdvajaju kao ljudi koje odlikuje slobodarska svest i ustanički duh, zajedno sa nepopustljivom ratobornošću.

Pod vlašću Otomanske Carevine je zvanično ime Albanije bilo Arnavutluk, a njeni stanovnici Arnauti, po srednjovekovnom nazivu Arvaniti za Albance. Arnautima su nazivane vojne jedinice iz Makedonije, Moreje i provincija koje su se graničile sa Sklavinijom, kojima su komandovale vojskovođe tih pokrajina i područja. Arnauti su izdržljivi i snažni ratnici, očvrsnuli i oguglali od detinjstva do dana radnih mogućnosti, koji su ponosni na pronalaženje svojih predaka među Spartancima i nastoje da oponašaju svoju borbenu neustrašivost i odlike svojih predaka.

Arbëreshë – Arberi su jezička i etnička albanska manjinska  zajednica u južnoj Italiji, posebno u regionima Basilicata, Molise, Apulija, Kalabrija i Sicilija. Oni su se naseljavali u južnu Italiju od 15. do 18. veka tokom nekoliko iseljeničkih talasa, posle smrti albanskog nacionalnog heroja Skenderbega srpskog porekla i postepenog osmanlijskog osvajanja Albanije tokom vizantijske i otomanske vladavine. Sultan Mehmed I /1402-1421/ je periodu od 1415-1419. godine uspeo da svrgne sa vlasti lokalne albanske prinčeve južne Albanije, da im oduzme posede i uspostavi otomansku vojno-feudalnu vlast. Priznavao je samo vazale velikih klanova u centralnoj i severnoj Albaniji. Visokim porezima, restriktivnim zakonima, dankom u krvi i žestokim ugnjetavanjem, Turci su primoravali Albance da prihvate Islam, što je dve trećine stanovnika i učinilo tokom 500 godina istorije, prihvatanjem Hanafi i Bektaši/Sufi/Derviš islamskog reda. Dok je velika etnička raznolikost jugoistočne Evrope blisko povezana sa specifičnim religijama – Srbi, Bugari, Grci i Rumuni su pravoslavni Hrišćani, Slovenci, Hrvati i Mađari su rimokatolici, Bosanci, Pomaci i Turci su muslimani – albanski slučaj je drugačiji. Stanovnici severne Albanije su većinski katolici, na jugu su pravoslavci i bektaši, a u centralnim i istočnim delovima su sunni muslimani.

Teritorijalno jezgro albanske države je nastalo u srednjem veku kao kneževina Arbera i vazal Sicilije poznat pod naziom Kraljevina Albanija. Područje današnje Albanije je tokom srednjeg veka bilo deo Srpske srednjovekovne države i u 15. veku palo pod vlast Otomanskog carstva. Pod osmanskom upravom kao provincija Rumelija je ostalo do 1912. godine, kada je proglašena prva nezavisna albanska država, posle kratke vladavine Kraljevine SHS. Nastanak albanske nacionalne svesti datira sa kraja 19. veka i deo je šireg fenomena rasta nacionalizma pod osmanskom vlasti. Krajem 19. veka je Austrougarska Carevina odlučila da stvori nezavisnu Novu Albaniju pod upravom i protektoratom Habsburgovaca, kojoj će brzo potom omogućiti punu državnost. Pored potpuno nove države je austrougarska kolonijalna diktatorska vlast izmislila čitavu lažnu istoriju nekadašnje male stočarske plemenske nacije, povezujući je sa drevnim Ilirima, nasuprot nepremostivom istorijskom raskoraku od osam /8/ vekova između poslednjeg istorijskog pominjanja Ilira i prvog pominjanja Albanaca u Evropi. Kratkotrajnu monarhiju /1914–1925/ je nasledila prva Republika Albanija, još kraćeg trajanja /1925–1928/, koju je zamenila druga monarhija /1928–1939/, okupirana od strane fašističke Italije, pred Drugi svetski rat. Tokom Drugog svetskog rata je 35-40.000 kosovskih Albanaca regrutovala nacisticka Nemačka kao deo nemačkih okupacionih snaga i bezbednosnih sastava Velike Albanije, države koju su stvorili Adolf Hitler i Benito Musolini, koja je obuhvatala Kosovo i Metohiju, zapadnu Makedoniju i područja Srbije i Crne Gore….. Padom Sila osovine, Albanija postaje komunistička država, tj. Socijalistička Narodna Republika Albanija, čijim najdužim periodom istorije je dominirao Enver Hodža, umro 1985.

Početkom 16. veka su Albanci usvojili novo ime svoje države – “Shquipëria – zemlja orlova“. Naziv verovatno potiče od grba porodice Kastrioti. Ovo ime TAKOĐE potiče i od drevnog dačko-mezijskog jezika koji su prihvatili Bugari, naselivši se u područje rimske provincije Mezije 680-681. godine. U bugarskom jeziku naziv “Shqiptar” znači “gorštak”. Međutim, mnogo značajnije, dvoglavi orao je bio opšti simbol Svetog Rimskog Carstva i Vizantijskog Carstva. U vizantijskoj heraldici dve glave orla predstavljaju dvojnu vrhovnu vlast Cara /svetovnu i versku/ i/ili dominaciju vizantijskih careva i nad Istokom i nad Zapadom. Dvoglavi orao se pojavljuje na grbovima i zastavama Srbije i mnogih zemalja Istočne Evrope i obično predstavlja nezavisnost kulture, označavajući njenu snagu i jedinstvenost, što je takođe odlika Albanaca tokom čitave njihove istorije. Uprkos svim pokušajima Turaka da potisnu znakove posebnog kulturnog identiteta Albanaca, ovaj simbol je pobedio i postao osnova albanske zastave.

Albanci govore šiptarski jezik, jedan od najspečifičnijih jezika Evrope, kojega lingvisti ne povezuju ni sa jednom jezičkom grupom. Albanci se po albanskom dijalektu koji govore dele na dve osnovne grupe – Gege i Toske. Gege žive severno od reke Skumbe, dok Toske naseljavaju područje južno od Skumbe. Dva albanska dijalekta se neznatno razlikuju u rečniku i izgovoru. Glavna razlike među dijalektima su nazalna slova kojim obiluje dijalekt Gega, dok ih Toske ne koriste. Sredinom 20. veka je odlučeno da se dijalekt Toski koristi u albanskom izdavaštvu, jer je bio najzastupljeniji u čitavoj zemlji. Albanci govore albanski jezik, koji originalno zovu Shqip /šiptarski/. Albanski jezik pripada velikoj grupi Indo-evropskih jezika, čineći poseban ogranak te grupe kao njen jedini predstavnik. Šiptarski jezik se odlikuje po brojnim rečima pozajmljenim iz latinskog, grčkog, turskog i slovenskih jezika. Prvi pisani dokument na albanskom jeziku napisao je 1462. godine nadbiskup dračke katoličke nadbiskupije. 

Pored razlika u dijalektu, Gege i Toske odlikuju takođe mnoge društvene razlike. Gege su veoma surove i odvažne, dok su pripadnici Toska poznati kao prijatni, čili i pričljivi. Pre promena koje su nastupile tokom komunističke vlasti u Albaniji, četrdesetih godina 20. veka, Albanci su bili plemenski narod koji je živeo u velikoj i proširenoj porodičnoj zajednici pod nazivom fis. Fis je imao karakteristike stare tradicije, kao što su odmazda ili „krvna osveta”, koja je trajala kroz nekoliko generacija. Radi zaštite od odmazdi, porodice su živele u kamenim utvrđenim kucama – kulama. Prizemlje kule je imalo male proreze umesto prozora, dok su gornji spratovi imali prozore koji su se mogli zatvarati. Od početka komunizma 1944. godine, tradicionalni način života u Albaniji je drastično počeo da se menja. Komunističke političke vlasti Albanije su verovale da je način za ostvarenje narodnog jedinstva ukidanje razlika u plemenu, religiji, čak i odevanju. Osnovane su velike zajednice zemljoradnika – zemljoradničke zadruge, a obrazovanje je bilo obavezno svuda u Albaniji. Izgrađeni su ogromni stambeni kompleksi i većina stanovništva Albanije je urbanizovana, te danas više od trećine Albanaca živi u gradovima. Tokom 50 godina vladavine Envera Hodže je u čitavoj Albaniji sagrađen ogroman broj odbrambenih bunkera, u kojima se moglo smestiti čitavo stanovništvo u slučaju napada. Danas u Albaniji ima svuda bunkera, jer su potpuno neuništivi. Povećanjem industrijskog stanovništva i uvođenjem obaveznog obrazovanja u Albaniji su zapravo uklonjene mnoge regionalne razlike. Propast komunističkog režima 1991. godine je Albaniji doneo mnogobrojne nagle i dramatične promene, ostavljajući stanovništvo u krizi identiteta. Albanci su bili šokirani činjenicom da su dovedeni do siromaštva. Povređeni, gladni i zbunjeni, oni se bore da pronađu svoj identitet u zemlji koja važi za najsiromašniju i najmanje razvijenu u Evropi. Crni Mercedes Benz je najčešći automobil na putevima u Albaniji. Međutim, Albanci su veoma gostoljubivi i žele da izađu u susret i pomognu posetiocima, često preko svojih mogućnosti. Mladim generacijama je EU izvesna budućnost !

Institucija krvne osvete, koja je nekada bila česta pojava u Škotskoj i američkom delu Apalača, kao i između Hatfildsa i Mekkoja, još uvek danas gospodari planinskim delovima Balkana, Sicilije, Korzike i kavkaskog regiona. Albanske Gege koje naseljavaju teritoriju severno od reke Škumbe su vekovima živele u velikim plemenima, pridržavajuci se Kanunskog zakona Leke Dukađina – Kanun Lekë Dukagjinit – Canon Lex Dux Ivan – primitivnog ustava koji reguliše život njihove plemenske zajednice, ali i njihove privatne živote. Kanon Leke Dukađina obuhvata načine regulisanja međusobnih odnosa između različitih, često i suprotstavljenih zajednica, kakve su severnoalbanska i crnogorska plemena, u kojima su međuplemenski i unutarplemenski sukobi predstavljali svakodnevnu pojavu. Norme Kanunskog zakona su prenošene sa generacije ne generaciju usmenim predanjem, a veće staraca je donosilo odluke. Smatra se da je veliki srpski junak, vojvoda i despot Leka Dukađin /1410 – 1481/, savremenik Skenderbega, osmislio ovaj zakon baziran na principu časti /bese/ i krvi, koji svaki pojedinac Albanije primenjuje u odbrani časti porodice, fisa ili plemena.

Kada Albanci žele da istaknu da je nešto pravedno, kažu „tako je ostalo od Leke”. Smatra se da je Leka Dukađin bio pod velikim uticajem Dušanovog zakonika kada je pisao svoj Kanon, zbog velike stičnosti. Leka Dukađin je ostao zabeležen kao veliki vojskovođa, ali i veliki zakonodavac, koji je svojim zakonom upravljao brojnim srpskim plemenima na teritoriji današnje Albanije i severne Crne Gore i učinio da Srbi kroz vekove postanu najveći simbol otpora turskim osvajačima. Leka Dukađin je imao dva sina  – Nikolu i Bijelog Pavla, od koga je poteklo najpoznatije crnogorsko pleme Bijelopavlića.

Pored ostalih delova, Kanunski zakon – Zakon Leke Dukađina je sadržao složene pravne propise kojima se pokušavala regulisati krvna osveta – sistem uzajamnog „časnog ubijanja“. Prema Kanunskom zakonu Leke Dukađina, ukoliko je čovek duboko uvređen, njegova porodica ima pravo da ubije osobu koja ga je uvredila. Međutim, čineći ovo, porodica postaje meta osvete žrtvine porodice. Žrtvini najblizi muški rođaci su obavezni da ubiju ubicu člana njihove porodice. Model ubistava počinjenih u odmazdi krvne osvete se prenosio na generacije porodica, te se pojavljuje i do današnjih dana u Albaniji, na Kosovu i delimično u Crnoj Gori. Krvna osveta je bila posledica opaženih povreda Kanunskog zakona – “zakona časti”. Jedna od obaveza muškarca je da štiti svoju porodicu u slučaju krvne osvete. Albanska besa je duboko-ukorenjeno moralno načelo i izuzetno važan deo Kanunskog zakona, kome su kroz istoriju povinovali pojedinac i porodica. Besa znači “ispuniti zakletvu” i “izraz časti” koji označava situaciju neprikosnovenog poverenja. Onaj ko se ponaša po besi drži svoju reč i osoba je kojoj se može poveriti nečiji život ili životi nečije porodice. To je jedno od najarhaičnijih crta društva severne Albanije i čast kojom se čisti svaki muški član porodice ili originalni okrivljeni, na osnovu koje žrtvina prolivena krv zahteva od svoje porodice očišćenje. Pravila bese : Albanac može da žrtvuje svog sina da bi održao besu; besa se ne može prodati ili kupiti na pijaci; Albanci bi radije umrli nego prekršili besu; besa je vrednija od zlata. Za sve Albance je besa najviša ljudska i moralna vrednost. Tragedija krvne osvete i sama država Albanija su paralisane određenim ličnim strahom u kome se svaki pojedinac ili skriva ili nije u mogućnosti da bilo šta učini zbog straha od nove krvne osvete. Kanunski Zakon je potisnut tokom strogog komunističkog režima Envera Hodže u 20. veku, ali je ova tradicija ponovo oživela u Albaniji posle pada komunizma u veoma siromašnim, više tradicionalističkim i udaljenim područjima Albanije. Njen obim je smanjen i sada ga predstavljaju čarke između suparničkih kriminalnih bandi.

Albanija – nacionalnistički preporod

SHARE IT: